Donald Trump'ın ABD başkanlığına olası geri dönüşü, küresel halk sağlığı için giderek büyüyen bir tehdit olarak değerlendirilirken, Avrupa ve Afrika arasındaki bilimsel işbirliği bu potansiyel boşluğu doldurmak ve ortak sağlık sorunlarına karşı direnci artırmak amacıyla güçleniyor. Özellikle gelişmekte olan ülkeler için hayati önem taşıyan Amerikan fonlarının kesilmesi ve uluslararası araştırma projelerinin sekteye uğraması, bilim camiasını dünya genelindeki çeşitli sağlık sorunlarıyla mücadele etmek için koordineli eylemlerin gerekliliğini yinelemeye itiyor. COVID-19 pandemisi gibi küresel bir felaket, en yoksul devletleri derinden etkilemiş ve ancak bilimsel işbirliği sayesinde aşı geliştirme ve tedavi yöntemlerinde ilerleme kaydedilebilmişti. Şu anda ise Kongo Demokratik Cumhuriyeti'nde (RDC) ilan edilen ve binden fazla vaka ile 269 ölüme neden olan Ebola salgını, uzmanları ve sağlık otoritelerini endişelendiriyor; bu, ülkedeki hastalığın on yedinci salgını olup Uganda'ya da yayılmış durumda.
Trump yönetiminin 'Önce Amerika' politikası, uluslararası kuruluşlara ve işbirliği mekanizmalarına ayrılan fonlarda ciddi kesintilere yol açma potansiyeli taşıyor. Dünya Sağlık Örgütü (WHO), Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC) ve Ulusal Sağlık Enstitüleri (NIH) gibi küresel sağlık alanında kilit rol oynayan kurumlar, ABD'nin finansal desteğinin azalmasıyla büyük zorluklar yaşayabilir. Bu durum, özellikle salgın gözetimi, aşı programları ve acil durum müdahale kapasiteleri için Amerikan yardımlarına büyük ölçüde bağımlı olan Afrika ülkelerini doğrudan etkileyecektir. Küresel sağlık güvenliği, tek bir ülkenin izolasyonist politikalarıyla değil, ancak tüm aktörlerin ortak çabalarıyla sağlanabilir bir hedeftir ve bu tür bir geri çekilme, pandemilere karşı küresel savunma hattını zayıflatabilir.
Bu potansiyel boşluk karşısında, Avrupa ve Afrika, ortak coğrafi yakınlıkları, tarihi bağları ve paylaşılan sağlık zorlukları nedeniyle bilimsel işbirliğini derinleştirme yoluna gidiyor. Avrupa Birliği'nin 'Horizon Europe' programı gibi fon mekanizmaları, Afrika'daki araştırma kapasitesini artırmayı ve kıtalararası ortak projeleri desteklemeyi hedefliyor. Özellikle EDCTP (Avrupa ve Gelişmekte Olan Ülkeler Klinik Araştırmalar Ortaklığı) gibi girişimler, HIV/AIDS, tüberküloz ve sıtma gibi yoksullukla ilişkili bulaşıcı hastalıklarla mücadelede klinik araştırmaları finanse ederek önemli başarılar elde etmiştir. Bu işbirliği, sadece finansal destek sağlamakla kalmayıp, aynı zamanda bilgi ve teknoloji transferini, yerel uzmanlık gelişimini ve sürdürülebilir sağlık sistemlerinin inşasını da teşvik etmektedir. Bu sayede, Afrika ülkeleri kendi sağlık krizlerine daha etkin bir şekilde yanıt verebilecek kapasiteye ulaşmayı amaçlamaktadır.
Kongo Demokratik Cumhuriyeti'nde (RDC) devam eden Ebola salgını, küresel sağlık işbirliğinin ne kadar kritik olduğunu bir kez daha gözler önüne seriyor. Ebola, yüksek ölüm oranına sahip, son derece bulaşıcı bir viral hemorajik ateştir ve RDC, bu hastalığın en çok görüldüğü ülkelerden biridir. Ülkedeki on yedinci salgın, sağlık altyapısının zayıflığı, siyasi istikrarsızlık ve çatışmalar nedeniyle virüsün kontrol altına alınmasını zorlaştırmaktadır. Salgının Uganda'ya yayılması, bölgesel bir krize dönüşme potansiyelini artırmakta ve komşu ülkeler için de ciddi bir tehdit oluşturmaktadır. Uluslararası kuruluşlar ve Avrupa ülkeleri, aşı ve tedavi geliştirme çabalarını desteklerken, aynı zamanda yerel sağlık çalışanlarının eğitimine ve halk sağlığı bilinçlendirme kampanyalarına da yatırım yapmaktadır. Bu tür salgınlar, sınır tanımayan tehditler olup, ancak küresel çapta organize ve hızlı bir yanıtla kontrol altına alınabilir.
Küresel Sağlık Güvenliğinin Evrimi ve Politik Etkiler
Küresel sağlık güvenliği kavramı, II. Dünya Savaşı sonrası dönemde Dünya Sağlık Örgütü'nün (WHO) kurulmasıyla uluslararası gündeme girmiş olsa da, HIV/AIDS, SARS, H1N1 ve son olarak COVID-19 pandemileri gibi büyük salgınlar bu kavramın önemini pekiştirmiştir. Bu krizler, sağlık sorunlarının sadece belirli bir ülkeyi değil, tüm dünyayı etkileyebileceğini ve dolayısıyla uluslararası işbirliğinin vazgeçilmez olduğunu göstermiştir. ABD'nin küresel sağlık finansmanındaki lider rolü, geçmişte birçok hastalığın kontrol altına alınmasında ve aşı programlarının yaygınlaştırılmasında belirleyici olmuştur. Ancak, bazı dönemlerde görülen izolasyonist eğilimler veya uluslararası anlaşmalardan çekilmeler, küresel sağlık mimarisi üzerinde ciddi baskılar yaratmıştır. Örneğin, Trump'ın ilk başkanlık döneminde WHO'dan çekilme tehdidi ve fon kesintileri, uluslararası tepkilere yol açmış ve küresel sağlık işbirliğinin kırılganlığını ortaya koymuştur. Bu tür politikalar, özellikle gelişmekte olan ülkelerde sağlık sistemlerinin kapasitesini zayıflatmakta ve yeni salgınlara karşı savunmasızlığı artırmaktadır.
Türkiye de küresel sağlık diplomasisinde ve insani yardım faaliyetlerinde aktif bir rol oynamaktadır. Özellikle Afrika kıtasında Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı (TİKA) aracılığıyla yürütülen sağlık projeleri, hastane inşaatları, tıbbi malzeme yardımları ve sağlık personelinin eğitimi gibi alanlarda önemli katkılar sağlamaktadır. COVID-19 pandemisi sırasında Türkiye'nin kendi geliştirdiği aşı (Turkovac) ve tıbbi malzeme yardımları, uluslararası dayanışmanın bir örneğini teşkil etmiştir. Türkiye, çok taraflı işbirliğine ve küresel sağlık sorunlarına ortak çözümler bulunmasına yönelik genel duruşuyla, bu tür kriz anlarında uluslararası çabalara destek veren ülkeler arasında yer almaktadır. Bu bağlamda, Avrupa ve Afrika arasındaki bilimsel işbirliğinin güçlenmesi, Türkiye'nin de destekleyebileceği ve katılım sağlayabileceği bir alanı temsil etmektedir.
Geleceğe Yönelik Bir Direnç Modeli
Küresel halk sağlığı, sınır tanımayan bir alandır ve herhangi bir coğrafyadaki sağlık krizi, tüm dünyayı etkileme potansiyeline sahiptir. Donald Trump'ın ABD başkanlığına olası dönüşünün yaratabileceği belirsizlikler ve fon kesintileri tehdidi karşısında, Avrupa ve Afrika'nın bilimsel işbirliğini güçlendirme çabaları, küresel sağlık güvenliği için hayati bir direnç modeli sunmaktadır. Bu işbirliği, sadece mevcut salgınlarla mücadele etmekle kalmayıp, aynı zamanda gelecekteki sağlık tehditlerine karşı daha hazırlıklı, esnek ve adil bir küresel yanıt mekanizması oluşturmayı hedeflemektedir. Uluslararası dayanışma, bilimsel bilgi paylaşımı ve ortak yatırımlar, küresel sağlık eşitsizliklerini azaltmanın ve tüm insanlığın sağlığını korumanın tek yoludur. Politik liderlerin bu alandaki kararlılığı ve sürekli yatırımlar, dünyanın sağlık geleceği için belirleyici olacaktır.
