Avrupa'da göçmen karşıtı gündem, son dönemde hızla yükselişini sürdürüyor. Geçtiğimiz hafta, Avrupa Parlamentosu'nda aşırı sağcı milletvekilleri, göçmenlerin sınır dışı edilmesini hızlandırma ve sınır dışı edilenleri barındırmak üzere üçüncü ülkelerde merkezler inşa etme yönündeki bir düzenlemenin onaylanmasını alkışlar ve "Torneu-los a casa!" (Evlerine gönderin!) sloganlarıyla kutlamıştı. Bu gelişmenin hemen ardından, Avrupa Birliği (AB) yetkilileri bu Salı günü Brüksel'de, Afganistan'daki Taliban yönetiminin temsilcileriyle gizemli bir görüşme gerçekleştirdi. Toplantının temel amacının, Avrupa'da bulunan Afgan mültecilerin gelecekte geri gönderilme olasılıklarını araştırmak olduğu belirtildi. Bu görüşme, AB'nin insan hakları ve demokrasi gibi temel değerleriyle çelişen bir rejimle masaya oturması nedeniyle Avrupa kamuoyunda ve siyasi çevrelerde büyük tartışmalara yol açtı.
Avrupa Birliği'nin göç politikalarında son yıllarda yaşanan değişim, kıtanın siyasi manzarasını derinden etkiliyor. Aşırı sağ partilerin yükselişiyle birlikte, "kale Avrupa" fikri daha da güçlenmiş durumda. Geçtiğimiz hafta onaylanan yeni göç paktı, iltica süreçlerini hızlandırmayı, sınır dışı etme oranlarını artırmayı ve AB dışındaki ülkelerle işbirliğini derinleştirmeyi hedefliyor. Bu paktın, özellikle Akdeniz üzerinden Avrupa'ya ulaşmaya çalışan mülteciler için daha katı kurallar getirmesi bekleniyor. Avrupa Parlamentosu'ndaki oylama sırasında aşırı sağcı vekillerin coşkulu tepkileri, bu politikaların siyasi yelpazenin belirli kesimlerinde ne denli destek bulduğunu açıkça gösterdi. Ancak bu durum, insan hakları örgütleri ve sol partiler tarafından sert eleştirilere maruz kalıyor; zira yeni paktın, sığınmacıların haklarını kısıtlayacağı ve geri gönderme riskini artıracağı endişesi taşınıyor.
Taliban heyetiyle Brüksel'de yapılan görüşmelerin, gizlilik perdesi altında yürütülmesi dikkat çekiciydi. AB, Taliban yönetimini Afganistan'ın meşru hükümeti olarak resmi olarak tanımıyor. Ancak, Avrupa'daki Afgan mülteci sayısının artması ve Afganistan'daki insani krizin derinleşmesi, AB'yi pragmatik bir yaklaşıma itmiş gibi görünüyor. Görüşmelerin ana gündem maddesi, Avrupa ülkelerinde yaşayan Afgan mültecilerin geri kabulü için zemin yoklamak olsa da, AB'nin Taliban'dan kadın haklarına saygı, terörle mücadele ve kapsayıcı bir hükümet kurma gibi konularda beklentileri olduğu biliniyor. Taliban'ın ise uluslararası tanınma ve ekonomik yardım arayışında olduğu tahmin ediliyor. Bu durum, AB'nin bir yandan kendi değerlerini savunurken, diğer yandan bu değerlerle taban tabana zıt bir rejimle diyalog kurma zorunluluğu arasında sıkıştığını gözler önüne seriyor.
Arka Plan ve Bağlam: Afganistan'dan Avrupa'ya Göç Dalgası
Afganistan, 2021 yılında ABD ve NATO güçlerinin çekilmesinin ardından Taliban'ın iktidarı ele geçirmesiyle yeni bir döneme girdi. Bu ani değişim, ülkede derin bir insani krize ve ekonomik çöküşe yol açtı. Milyonlarca Afgan vatandaşı, güvenlik endişeleri, işsizlik ve temel hizmetlere erişimdeki kısıtlamalar nedeniyle ülkelerini terk etmek zorunda kaldı. Birleşmiş Milletler verilerine göre, Afganistan hala dünyanın en büyük insani krizlerinden birini yaşıyor ve milyonlarca insan gıda güvensizliğiyle karşı karşıya. Bu durum, Avrupa'ya yönelik yeni bir göç dalgasını tetikledi. Avrupa İstatistik Ofisi (Eurostat) verilerine göre, 2021 ve 2022 yıllarında Avrupa ülkelerine yapılan iltica başvurularında Afganistan vatandaşları önemli bir yer tuttu. Özellikle Almanya, Fransa ve Avusturya gibi ülkeler, önemli sayıda Afgan mülteciye ev sahipliği yapıyor.
Avrupa Birliği, 2015 yılındaki büyük mülteci krizinden bu yana göç politikalarını sürekli olarak gözden geçiriyor ve sıkılaştırıyor. Sınır güvenliğine yapılan yatırımlar artırılırken, AB dışındaki ülkelerle yapılan işbirliği anlaşmalarıyla göç akışlarını kontrol altına alma stratejileri benimseniyor. Bu bağlamda, Türkiye ile 2016 yılında imzalanan göçmen mutabakatı, AB'nin göçmen krizini dışsallaştırma politikasının en önemli örneklerinden biri olarak öne çıkıyor. Bu tür anlaşmalar, AB'nin kendi sınırları dışındaki ülkeleri "tampon bölge" olarak kullanma eğilimini gösteriyor. Taliban ile yapılan görüşmeler de, AB'nin Afganistan'dan gelen göçmen akışını durdurma ve mevcut mültecileri geri gönderme çabalarının bir parçası olarak değerlendirilebilir. Bu durum, AB'nin demografik ihtiyaçları ile göçmen karşıtı söylemler arasındaki karmaşık dengeyi de ortaya koyuyor.
Etki Analizi ve Avrupa Değerleri Üzerindeki Tartışmalar
Taliban heyetinin Brüksel'de ağırlanması, Avrupa Birliği'nin temel değerleri olan insan hakları, demokrasi ve hukukun üstünlüğü ilkeleri açısından ciddi bir tartışma başlattı. Taliban'ın kadınların eğitim ve çalışma haklarını kısıtlaması, ifade özgürlüğünü baskılaması ve genel olarak insan hakları karnesinin kötü olması, bu görüşmeleri etik açıdan sorgulatıyor. Bazı eleştirmenler, AB'nin bu tür bir rejimle masaya oturmasının, Taliban'a uluslararası meşruiyet kazandıracağı ve insan hakları ihlallerine dolaylı yoldan göz yummak anlamına geleceği uyarısında bulunuyor. Bu durum, AB'nin "değerler birliği" imajını zedeleyebilir ve uluslararası arenadaki inandırıcılığını sorgulatabilir.
Ancak, bazı analistler bu tür görüşmelerin "kaçınılmaz bir kötü" olduğunu savunuyor. Onlara göre, Afganistan'daki insani krizin yönetilmesi, terörle mücadele ve bölgesel istikrarın sağlanması için Taliban ile bir diyalog kanalının açık tutulması zorunlu. Bu pragmatik yaklaşım, AB'nin kendi çıkarlarını koruma ve göç akışlarını kontrol altında tutma arayışının bir yansıması olarak görülüyor. Türkiye de Suriyeli mülteciler konusunda benzer şekilde çeşitli ülkelerle (Suriye rejimi dahil) dolaylı temaslar kurma arayışında olmuştu; bu da bölgedeki aktörler için bu tür pragmatik yaklaşımların bir emsal teşkil edebileceğini gösteriyor. Ancak, bu tür politikaların uzun vadede insan hakları ve demokratik ilkeler üzerindeki etkisi, Avrupa'nın gelecekteki duruşu açısından kritik bir soru işareti olarak kalmaya devam ediyor.
