İspanya'nın Balear Adaları'nda yer alan ve doğal güzellikleriyle ünlü Pitiüses Adaları (İbiza ve Formentera), eşsiz biyoçeşitliliğinin en sembolik türlerinden birini kaybetme tehlikesiyle karşı karşıya. Adalara özgü Pitiüses kertenkelesi (sargantana pitiüsa), 2003 yılında başlayan istilacı yılan türlerinin akını nedeniyle hızla yok oluşa sürükleniyor. Biyolog Dr. Antònia Maria Cirer'in uyarılarına göre, bu endemik türün tamamen ortadan kalkmasına sadece "iki veya üç yıl" kaldı. Hükümetin koruma politikalarının yetersizliği eleştirilirken, Uluslararası Doğayı Koruma Birliği (IUCN) de Pitiüses kertenkelesini "nesli tükenme tehlikesi altında" olarak sınıflandırmış durumda.
İbiza'da kertenkele popülasyonunun %90'ının ortadan kalktığı belirtiliyor. Dr. Cirer, yıllardır bu sürüngen türü üzerinde çalışan bir öncü olarak, alınan önlemlerin yetersiz kaldığını ve durumun vahametini vurguluyor. IUCN Kırmızı Listesi'nde "tehlike altında" kategorisinde yer alan Pitiüses kertenkelesi, "marjinal" ve "parçalanmış" bir popülasyon dağılımına sahip olup, hızla azalan bir eğilim gösteriyor. Bu durum, adaların ekolojik dengesi için ciddi bir alarm zili niteliğinde. Yerel çiftçiler de geleneksel kuru taş duvarlarda (paredes de piedra seca) eskiden bolca gördükleri bu canlıları artık neredeyse hiç görmediklerini ifade ediyorlar.
Pitiüses kertenkelesi için en büyük tehdit, anakara İspanya'dan ithal edilen zeytin ağaçları ve diğer bitkilerle birlikte adaya gelen istilacı yılan türleri. Özellikle at nalı yılanı (Hemorrhois hippocrepis) ve merdiven yılanı (Rhinechis scalaris) gibi türler, yerel ekosistemde doğal avcıları bulunmadığı için hızla çoğaldı. Bu yılanlar, adaların endemik kertenkeleleri için kolay av haline geldi ve popülasyonları üzerinde yıkıcı bir etki yarattı. Yılanların adaya ilk kez 2003 yılında tespit edilmesiyle başlayan süreç, kontrol altına alınamadığı için bugün kritik bir noktaya ulaşmış durumda.
Balear Hükümeti, yılan popülasyonunu kontrol altına almak için tuzaklama programları uygulamış olsa da, Dr. Cirer gibi uzmanlar bu çabaların yetersiz olduğunu belirtiyor. Tuzakların etkinliği, yılanların üreme hızına ve yayılım alanına kıyasla sınırlı kalıyor. Ayrıca, koruma programlarının finansmanı ve uygulanmasındaki bürokratik engeller de eleştirilen noktalar arasında. Uzmanlar, daha kapsamlı ve agresif müdahale stratejilerine, örneğin yılanların girişini engellemek için daha sıkı bitki kontrolü ve halkın bilinçlendirilmesi gibi adımlara ihtiyaç olduğunu savunuyor.
Pitiüses Kertenkelesinin Ekolojik ve Kültürel Önemi
Pitiüses kertenkelesi (Podarcis pityusensis), sadece İbiza ve Formentera adalarına özgü, yani endemik bir türdür. Bu kertenkeleler, adaların benzersiz ekosisteminin önemli bir parçasıdır ve böcek popülasyonlarının kontrolünde kilit bir rol oynarlar. Renk ve desen çeşitliliğiyle de dikkat çeken bu sürüngenler, adaların biyoçeşitliliğinin zenginliğini yansıtır. Onların yok oluşu, sadece bir türün kaybı değil, aynı zamanda adaların ekolojik dengesinde geri dönülemez bozulmalara yol açabilecek domino etkisi yaratma potansiyeli taşır.
Haberde bahsedilen geleneksel kuru taş duvarlar (paredes de piedra seca), Pitiüses kertenkeleleri için yüzyıllardır doğal bir yaşam alanı sunmuştur. Bu duvarlar, sadece tarım arazilerini sınırlamakla kalmayıp, aynı zamanda kertenkeleler için barınma, üreme ve avlanma imkanları sağlayan mikro ekosistemler oluşturmuştur. Akdeniz bölgesinde yaygın olan bu kuru taş duvar işçiliği, 2018 yılında UNESCO İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsili Listesi'ne dahil edilmiştir. Bu durum, insan eliyle oluşturulan yapıların doğal yaşamla kurduğu simbiyotik ilişkinin ve kültürel mirasın önemini bir kez daha ortaya koymaktadır. Kertenkelelerin bu duvarlardan yok olması, sadece biyolojik bir kayıp değil, aynı zamanda bölgenin kültürel peyzajının ve insan-doğa etkileşiminin de bir parçasının yitirilmesi anlamına gelir.
Küresel Bir Sorun: İstilacı Türler ve Türkiye Bağlantısı
Pitiüses kertenkelesinin durumu, ada ekosistemlerinin istilacı türlere karşı ne kadar hassas olduğunu gözler önüne sermektedir. Adalar, genellikle anakaradan izole oldukları için, endemik türler doğal avcılara karşı savunmasızdır ve dışarıdan gelen yeni türlere adapte olmakta zorlanırlar. Bu durum, küresel çapta birçok ada ekosisteminde benzer biyoçeşitlilik krizlerine yol açmaktadır. İstilacı türler, habitat tahribatından sonra biyoçeşitlilik kaybının en büyük ikinci nedenidir ve dünya ekonomisine milyarlarca Euro'luk zarar vermektedir.
Türkiye de zengin biyoçeşitliliğe sahip bir ülke olarak, özellikle Akdeniz ve Ege kıyılarında ve adalarında benzer istilacı tür tehditleriyle karşı karşıyadır. Örneğin, Kızıldeniz'den Süveyş Kanalı aracılığıyla Akdeniz'e geçen Lesepsiyen göçmen türler, yerel balık ve omurgasız popülasyonları üzerinde baskı oluşturmaktadır. Ayrıca, kontrolsüz evcil hayvan salımları veya tarım zararlıları için getirilen türlerin doğaya uyum sağlaması da yerel ekosistemler için tehdit oluşturabilir. Pitiüses kertenkelesinin yaşadığı trajedi, Türkiye gibi biyoçeşitlilik açısından zengin ülkeler için de istilacı türlerle mücadelede proaktif ve kapsamlı stratejilerin ne kadar hayati olduğunu bir kez daha hatırlatmaktadır.
Pitiüses kertenkelesinin kaderi, insan faaliyetlerinin ve küresel ticaretin doğal ekosistemler üzerindeki derin etkilerini çarpıcı bir şekilde gözler önüne seriyor. Eğer acil ve etkili önlemler alınmazsa, İbiza ve Formentera'nın sembolik sürüngeni, kısa süre içinde sadece tarih kitaplarında anılacak bir anıya dönüşebilir. Bu durum, sadece Balear Adaları için değil, tüm dünya için biyoçeşitliliğin korunması ve istilacı türlerle mücadelede uluslararası iş birliğinin ve kararlılığın ne kadar önemli olduğunu vurgulayan acı bir ders niteliğindedir. Gezegenimizin eşsiz doğal miraslarını korumak adına atılacak her adım, gelecek nesiller için yaşanabilir bir dünya bırakma sorumluluğumuzun bir parçasıdır.
