İspanya'nın Mallorca adasında, 30 yılı aşkın süredir birlikte yaşadığı ve iki ortak çocuk sahibi olduğu partnerinin vefatının ardından dul maaşı talebinde bulunan bir kadının başvurusu, Balear Adaları Yüksek Adalet Mahkemesi (TSJB) tarafından reddedildi. Mahkeme, çiftin "de facto çift" (pareja de hecho) olarak resmi kaydının bulunmamasını ret gerekçesi gösterdi. Bu karar, İspanya'da evlilik dışı uzun süreli birlikteliklerin yasal hakları ve sosyal güvenlik sistemindeki boşluklar üzerine önemli bir tartışmayı yeniden alevlendirdi ve benzer durumdaki binlerce kişiyi endişelendirdi.
TSJB'nin verdiği kararda, dul maaşına hak kazanmak için yasalarda belirtilen şartların yerine getirilmediği vurgulandı. İspanya sosyal güvenlik yasalarına göre, evli olmayan çiftlerin dul maaşından faydalanabilmesi için vefat eden partnerle "de facto çift" olarak resmi bir kayıtlarının olması veya belirli bir süre (genellikle son iki yıl) ortak çocukları olmasa bile birlikte yaşayıp ekonomik olarak bağımlı olduklarını kanıtlamaları gerekiyor. Bu özel durumda, 30 yıldan uzun süren istikrarlı birliktelik ve iki ortak çocuk olmasına rağmen, çiftin bu resmi kaydı yaptırmamış olması, mahkemenin mevcut yasal mevzuata sıkı sıkıya bağlı kalmasına neden oldu.
Kadının avukatları, müvekkillerinin fiili durumunun, yani otuz yılı aşkın süren istikrarlı birlikteliğin ve ortak çocukların varlığının, yasal bir evlilik kadar güçlü bir bağ oluşturduğunu savundu. Ancak mahkeme, yasalardaki formaliteye uygunluk ilkesinden sapmayı reddetti. Bu durum, özellikle yaşlı nüfus arasında yaygın olan ve resmi evlilik veya kayıtlı birliktelik gibi formalitelere girmemiş uzun süreli ilişkiler için önemli bir emsal teşkil ediyor. Karar, birçok ailenin benzer durumlarla karşılaşabileceği endişesini doğurarak kamuoyunda geniş yankı uyandırdı.
Kararın ardından hukuk çevrelerinde ve sivil toplum kuruluşlarında yoğun tartışmalar başladı. Birçok kişi, yasalardaki bu "boşluğun" veya "katılığın" günümüz toplum yapısıyla çeliştiğini ve uzun süreli, istikrarlı birliktelikleri olan bireyler için adaletsiz sonuçlar doğurabileceğini belirtiyor. Özellikle İspanya'da "pareja de hecho" kavramının özerk bölgelere (Comunidad Autónoma) göre farklılık gösterebilen kayıt süreçleri ve gereklilikleri, bu tür mağduriyetlerin yaşanmasına zemin hazırlayabiliyor. Bu karmaşık yapı, vatandaşların haklarını tam olarak anlamalarını ve yerine getirmelerini zorlaştırıyor.
"Pareja de Hecho" Kavramı ve Sosyal Güvenlik Hakları
İspanya'da "pareja de hecho" (fiili birliktelik) kavramı, evlilik dışı uzun süreli ilişkileri yasal olarak tanımak ve bu birlikteliklere evliliğe benzer haklar sağlamak amacıyla 1990'lı yılların sonlarından itibaren eyalet bazında yasal düzenlemelerle ortaya çıkmıştır. Her özerk bölgenin kendi "pareja de hecho" yasaları bulunmakta olup, kayıt koşulları ve sağlanan haklar arasında bazı farklılıklar mevcuttur. Genellikle bu kayıt, miras, vergi avantajları ve sosyal güvenlik hakları gibi konularda evli çiftlere benzer statü kazandırmayı hedefler. Ancak, sosyal güvenlik sistemi içindeki dul maaşı gibi haklar için merkezi devletin belirlediği özel koşullar geçerlidir ve bu koşullar genellikle daha katıdır ve resmi kaydı şart koşar.
İspanya Ulusal İstatistik Enstitüsü (INE) verilerine göre, 2022 yılında İspanya'da evlilik dışı doğan çocukların oranı toplam doğumların yaklaşık %40'ına ulaşmıştır. Ayrıca, kayıtlı "pareja de hecho" sayısı da giderek artmakta, evlilik oranları ise düşüş göstermektedir. Bu istatistikler, İspanyol toplumunda aile yapısının geleneksel modellerden uzaklaşarak çeşitlendiğini açıkça ortaya koymaktadır. Bu bağlamda, mevcut yasal düzenlemelerin bu sosyal gerçekliği ne kadar yansıttığı ve kapsayıcı olup olmadığı sıkça tartışılmaktadır. Toplumun değişen dinamiklerine ayak uyduramayan yasalar, bu tür mağduriyetlere yol açabilmektedir.
Hukuki Perspektif ve Türkiye Bağlantısı
Hukuk uzmanları, bu tür davalarda mahkemelerin yasal metinlere sıkı sıkıya bağlı kalmak zorunda olduğunu, ancak yasa koyucuların da toplumun değişen dinamiklerini göz önünde bulundurarak mevzuatı güncellemesi gerektiğini belirtiyor. Yasalardaki bu tür boşluklar, çoğu zaman bireylerin beklentileriyle hukuki gerçeklik arasında derin bir uçurum yaratmaktadır. İspanya'daki bu durum, Türkiye'deki "evlilik dışı birliktelik" ve "nikahsız eş" kavramlarının sosyal güvenlik hakları açısından değerlendirilmesiyle de benzerlikler taşımaktadır. Türkiye'de de resmi nikahın yokluğu, vefat eden partnerin sigortasından dul veya yetim maaşı bağlanması gibi konularda ciddi hak kayıplarına yol açabilmektedir.
Her iki ülkede de yasal düzenlemelerin, fiili birlikteliklerin yarattığı sosyal gerçekliği daha iyi yansıtacak şekilde evrilmesi gerektiği yönünde çağrılar bulunmaktadır. Özellikle uzun yıllar süren, çocuklu ve istikrarlı birlikteliklerin sırf resmi bir kayıt olmadığı için yasal haklardan mahrum bırakılması, birçok kesim tarafından adaletsiz bulunmaktadır. Sosyal güvenlik sistemlerinin amacı, vatandaşlarını güvence altına almak olduğundan, bu tür durumların yeniden değerlendirilmesi ve daha kapsayıcı çözümler üretilmesi önem arz etmektedir.
Mallorca'da verilen bu karar, İspanya'da on binlerce "pareja de hecho" kaydı olmayan çift için önemli bir uyarı niteliği taşımaktadır. Hukukçular, benzer mağduriyetlerin önüne geçmek için evlilik dışı uzun süreli birliktelikleri olan çiftlerin, yaşadıkları özerk bölgenin ilgili yasalarına uygun olarak "pareja de hecho" kaydını yaptırmaları veya evlilik kurumunu tercih etmeleri gerektiğini vurguluyor. Aksi takdirde, beklenmedik vefat durumlarında partnerlerinin sosyal güvenlik haklarından mahrum kalma riskiyle karşı karşıya kalabilirler. Bu dava, aynı zamanda yasa koyuculara, değişen aile yapısına uyum sağlayacak ve tüm vatandaşların haklarını güvence altına alacak daha esnek ve kapsayıcı sosyal güvenlik düzenlemeleri oluşturma yönünde bir çağrı niteliği taşımaktadır. Toplumsal adalet ve eşitlik ilkesi çerçevesinde, yasal mevzuatın fiili durumları daha iyi yansıtması gerektiği yönündeki tartışmaların önümüzdeki dönemde de devam etmesi bekleniyor.
