ABD'nin baskısıyla Lübnan ile İsrail arasında yeniden başlayan müzakereler, bölgedeki yeni askeri tırmanışın Lübnan'da 2.500'den fazla can kaybına yol açmasının ardından, Beyrut'un onlarca yıldır çözemediği temel bir sorunu tekrar gündeme getirdi: Ülkede savaş ve barışa kim karar veriyor? Dün olduğu gibi bugün de belirsizliğini koruyan bu soru, Lübnan'ın derin kurumsal kırılganlığını ve özellikle Hizbullah'ın ülkedeki özerk askeri gücünün yarattığı egemenlik krizini gözler önüne sermektedir. Devam eden çatışmalar sadece can kaybına ve altyapı tahribatına yol açmakla kalmamış, aynı zamanda Lübnan devletinin kendi toprakları ve dış politikası üzerinde tam egemenlik kurma yeteneğindeki derin çatlakları da ortaya çıkarmıştır.
Hizbullah, hem güçlü bir siyasi parti hem de ağır silahlı bir milis gücü olarak, Lübnan'ın siyasi ve güvenlik manzarasında eşi benzeri olmayan bir konuma sahiptir. 1982'deki İsrail işgaline karşı direniş amacıyla kurulan ve İran tarafından stratejik olarak desteklenen bu örgüt, zamanla Lübnan'ın güneyinde ve Bekaa Vadisi'nde kapsamlı bir askeri ve sosyal altyapı inşa etmiştir. Kendi iletişim ağları, sağlık hizmetleri ve eğitim kurumlarıyla adeta "devlet içinde devlet" niteliği taşıyan Hizbullah, bu yapısıyla merkezi hükümetin yetki alanını gölgede bırakmakta ve ulusal karar alma süreçlerini derinden etkilemektedir. Özellikle İsrail ile yaşanan çatışmalarda, Lübnan devletinin resmi ordusundan bağımsız hareket edebilme kapasitesi, ülkenin dış politikasını ve güvenlik stratejisini belirlemede büyük bir ikilem yaratmaktadır.
Son dönemde yaşanan askeri gerilimler ve Lübnan'da 2.500'den fazla can kaybına yol açan şiddet olayları, Hizbullah'ın bu otonom yapısının yıkıcı sonuçlarını bir kez daha gözler önüne sermiştir. İsrail ile yaşanan sınır çatışmaları, Lübnan'ı istemsizce bölgesel bir vekalet savaşının içine çekmekte, sivil halk üzerinde ağır bir yük oluşturmakta ve zaten kırılgan olan ekonomiyi daha da kötüleştirmektedir. Bu durum, Lübnan'ın uluslararası arenadaki konumunu zayıflatmakta, potansiyel yatırımcıları uzaklaştırmakta ve ülkenin yeniden yapılanma çabalarını sekteye uğratmaktadır. Lübnan hükümeti, bir yandan uluslararası toplumun Hizbullah'ı silahsızlandırma çağrılarıyla yüzleşirken, diğer yandan da örgütün ülkedeki güçlü siyasi ve toplumsal tabanını göz ardı edememektedir.
Hizbullah'ın gücü, yalnızca askeri kapasitesinden değil, aynı zamanda Lübnan'ın karmaşık mezhepsel siyasi yapısından da beslenmektedir. Şii toplumu içinde derin kökleri olan örgüt, parlamentoda önemli sayıda sandalyeye sahip olup, hükümet koalisyonlarında kilit bir rol oynamaktadır. Bu siyasi entegrasyon, Hizbullah'ın silahsızlandırılması yönündeki her türlü girişimi, ülkenin iç istikrarını tehdit eden bir krize dönüştürme potansiyeli taşımaktadır. Dolayısıyla, Lübnan devleti, kendi toprakları üzerinde tam egemenlik kurma ve tek bir ulusal orduya sahip olma idealini gerçekleştirmede sürekli bir çıkmazla karşı karşıya kalmaktadır. Bu durum, ülkenin geleceği ve bölgesel barış için ciddi sonuçlar doğurmaktadır.
Lübnan'ın Mezhepsel Yapısı ve Taif Anlaşması'nın Mirası
Lübnan'ın mevcut kurumsal zayıflığının kökenleri, ülkenin derin mezhepsel yapısına ve 1989'da iç savaşı sona erdiren Taif Anlaşması'na dayanmaktadır. Bu anlaşma, Hristiyan, Sünni ve Şii toplulukları arasında iktidarı paylaştıran bir sistem kurarak siyasi istikrarı sağlamayı amaçlamıştır. Ancak, aynı zamanda milis güçlerinin silahsızlandırılmasını öngörmesine rağmen, Hizbullah'ın "direniş hareketi" statüsü nedeniyle bu madde tam olarak uygulanamamıştır. Anlaşma, ülkenin siyasi dengesini korurken, Hizbullah'a silahsız kalma konusunda bir istisna tanımış ve bu da örgütün zamanla devlet içinde özerk bir güç merkezi haline gelmesinin önünü açmıştır. BM Güvenlik Konseyi'nin 1559 sayılı kararı gibi uluslararası çağrılar da dahil olmak üzere, tüm milislerin silahsızlandırılması yönündeki talepler, Lübnan'ın iç siyasetindeki bu karmaşık denge nedeniyle sürekli olarak yanıtsız kalmıştır.
Hizbullah'ın varlığı, Lübnan'ı yalnızca iç siyasi çekişmelerle değil, aynı zamanda bölgesel jeopolitik gerilimlerle de doğrudan bağlantılı hale getirmektedir. İran'ın bölgedeki en önemli vekil gücü olarak görülen Hizbullah, Tahran'ın Ortadoğu'daki stratejik çıkarlarını temsil etmektedir. Bu durum, Lübnan'ı İsrail-İran ve ABD-İran arasındaki geniş çaplı rekabetin bir cephesi haline getirmekte, ülkenin kendi kaderini tayin etme yeteneğini ciddi şekilde kısıtlamaktadır. Lübnan'ın komşusu Suriye'deki iç savaşta Hizbullah'ın Esad rejimi lehine müdahil olması da, örgütün bölgesel etkisini ve Lübnan'ın dış politikası üzerindeki ağırlığını açıkça göstermiştir. Bu karmaşık ağ, Lübnan'ın egemenliğini zayıflatan ve uluslararası toplumun çözüm çabalarını zorlaştıran bir döngü yaratmaktadır.
Egemenlik Çıkmazı ve Gelecek Senaryoları
Lübnan'ın Hizbullah'ı silahsızlandırma konusundaki acizliği, ülkenin sadece güvenlik değil, aynı zamanda ekonomik ve siyasi geleceği üzerinde de derin etkiler bırakmaktadır. Uluslararası finans kuruluşları ve potansiyel yatırımcılar, Lübnan'daki siyasi istikrarsızlık ve güvenlik riskleri nedeniyle ülkeye temkinli yaklaşmaktadır. Bu durum, zaten derin bir ekonomik krizle boğuşan Lübnan'ın toparlanma çabalarını engellemekte ve halkın yaşam koşullarını daha da kötüleştirmektedir. Lübnan'ın ulusal ordusu, Hizbullah'ın askeri gücü karşısında yetersiz kalmakta ve ülkenin sınırlarını tam olarak kontrol edememektedir. Bu çifte otorite yapısı, uluslararası hukukun temel prensiplerinden biri olan devlet egemenliği kavramını sorgulatır hale getirmektedir.
Geleceğe bakıldığında, Lübnan için birkaç senaryo öne çıkmaktadır. Birincisi, mevcut durumun devam etmesi ve Hizbullah'ın hem siyasi hem de askeri gücünü koruması, ülkenin sürekli bir kriz ve istikrarsızlık döngüsünde kalması anlamına gelecektir. İkincisi, uluslararası baskıların artması ve Lübnan içinden gelen reform çağrılarının güçlenmesiyle Hizbullah'ın rolünün yeniden tanımlanması veya kademeli olarak silahsızlandırılması yönünde adımlar atılmasıdır. Ancak bu senaryo, örgütün güçlü tabanı ve bölgesel destekçileri göz önüne alındığında oldukça zorlu görünmektedir. Üçüncüsü, İsrail ile yeni bir büyük çaplı çatışmanın patlak vermesi ve bunun Lübnan üzerinde yıkıcı etkiler yaratmasıdır. Türkiye gibi bölgesel aktörler, Lübnan'ın istikrarının korunması ve egemenliğinin güçlendirilmesi yönünde diplomatik çabaları desteklemekle birlikte, bu karmaşık düğümün çözümü için uluslararası toplumun daha koordineli ve kararlı bir yaklaşım sergilemesi gerekmektedir. Lübnan'ın kendi kaderini tayin edebilmesi ve bölgesel bir çatışma alanı olmaktan çıkabilmesi için, Hizbullah'ın silahsızlandırılması meselesi kaçınılmaz olarak çözülmesi gereken birincil sorun olmaya devam edecektir.
