Katalonya (Catalunya) özerk bölgesinde, AP-7, AP-2, C-32 kuzey ve C-33 otoyollarındaki geçiş ücretlerinin kaldırılmasının üzerinden beş yıl geçerken, bölgenin trafik yönetimi kurumu Trànsit, artan yoğunlukla mücadele etmek amacıyla yeni bir ücretlendirme modelini gündemine aldı. Ücretlerin kaldırılmasıyla birlikte özellikle Akdeniz Otoyolu (AP-7) üzerindeki araç sayısında %45'lik bir artış yaşanması, yetkilileri Hollanda'nın bariyersiz ve modüler tarife sistemine benzer bir çözümü değerlendirmeye itiyor. Bu radikal adım, hem trafik akışını düzenlemeyi hem de altyapı bakım maliyetleri için sürdürülebilir bir gelir modeli oluşturmayı hedefliyor.
La Vanguardia gazetesinin haberine göre, Eylül 2021'den bu yana AP-7 otoyolundaki araç sayısı %45 oranında artarak adeta "tavan yapmış" durumda. Eskiden ücretli olduğu için daha az tercih edilen bu ana arter, ücretsiz hale gelince on binlerce otomobil ve kamyon için cazibe merkezi haline geldi. Bu durum, bir yandan ikincil yollardaki trafik yükünü azaltarak kaza oranlarını düşürmeye yardımcı olsa da, diğer yandan AP-7'de sürekli tıkanıklıklar, gecikmeler ve çevresel sorunlar yaratıyor. Trànsit'in üzerinde çalıştığı Hollanda modeli, fiziksel bariyerler olmadan, elektronik sistemlerle geçiş ücreti tahsilatını ve günün saatine, haftanın gününe, katedilen mesafeye veya aracın tipine göre değişen esnek tarifeleri öngörüyor. Bu sayede, trafik yoğunluğunun zirve yaptığı saatlerde daha yüksek ücretler uygulayarak sürücüleri alternatif zamanlara veya yollara yönlendirme ve trafik akışını daha homojen hale getirme potansiyeli bulunuyor.
Ücretlerin Kaldırılmasının Mirası ve Çözüm Arayışları
Katalonya'da otoyol ücretlerinin kaldırılması, kamuoyunda büyük bir memnuniyetle karşılanmış, sürücüler için önemli bir maliyet avantajı sağlamıştı. Ancak bu kararın beklenmedik bir yan etkisi olarak, otoyolların kapasitesinin çok üzerine çıkan bir trafik yoğunluğu ortaya çıktı. Özellikle AP-7, İspanya'nın doğu kıyısını boydan boya geçen ve Fransa ile bağlantı sağlayan stratejik bir güzergah olması nedeniyle bu durumdan en çok etkilenen yollardan biri oldu. Artan trafik, sadece zaman kaybına yol açmakla kalmıyor, aynı zamanda karbon emisyonlarını artırarak hava kalitesini olumsuz etkiliyor ve bölgedeki yaşam kalitesini düşürüyor. Bu bağlamda Trànsit'in Hollanda modelini incelemesi, sadece bir ücretlendirme değişikliği değil, aynı zamanda sürdürülebilir bir ulaşım politikasının parçası olarak görülüyor.
Hollanda'da uygulanan ve "serbest akışlı" olarak bilinen bu sistem, sürücülerin otoyola girerken veya çıkarken durmasını gerektirmiyor. Araçlar, otoyol üzerindeki sensörler ve kameralar aracılığıyla tespit ediliyor ve geçiş ücretleri otomatik olarak araç sahibinin hesabından tahsil ediliyor. Bu sistem, trafik akışını kesintiye uğratmadığı için tıkanıklıkları en aza indirirken, modüler tarife yapısı sayesinde de yoğunluğa göre fiyatlandırma yaparak talebi yönetme imkanı sunuyor. Katalonya'nın bu modeli benimsemesi halinde, bölgedeki sürücüler ve lojistik firmaları için yeni bir dönemin başlayacağı öngörülüyor.
Avrupa ve Türkiye Bağlamında Otoyol Ücretlendirme Modelleri
Otoyol ücretlendirme sistemleri, Avrupa genelinde farklı yaklaşımlarla uygulanmaktadır. Almanya'daki otobanlar genellikle ücretsizken, Fransa, İtalya ve Portekiz gibi ülkelerde yaygın bir ücretli otoyol ağı bulunmaktadır. Avrupa Birliği, "kirleten öder" prensibini benimseyerek, çevresel etkileri azaltmak ve sürdürülebilir ulaşımı teşvik etmek amacıyla karayolu altyapısının kullanımına yönelik ücretlendirmeyi desteklemektedir. Katalonya'nın yaşadığı sorun, otoyol altyapısının ücretsiz kullanımının trafik talebini ne kadar artırabileceğine dair önemli bir örnek teşkil etmektedir.
Türkiye'de ise otoyol ücretlendirmesi, Otomatik Geçiş Sistemi (OGS) ve Hızlı Geçiş Sistemi (HGS) gibi elektronik sistemlerle uzun süredir uygulanmaktadır. Son yıllarda yap-işlet-devret modeliyle inşa edilen köprü ve otoyolların geçiş garantileri ve yüksek ücretleri, kamuoyunda sıkça tartışılan konular arasındadır. Türkiye'deki otoyolların birçoğu da yoğun dönemlerde benzer trafik sorunları yaşasa da, Hollanda'daki gibi dinamik ve modüler tarife sistemi henüz yaygın olarak uygulanmamaktadır. Katalonya'nın bu yöndeki adımı, Türkiye gibi ülkeler için de gelecekteki ulaşım politikaları açısından bir örnek teşkil edebilir, özellikle de artan araç sayısı ve sınırlı altyapı kapasitesi düşünüldüğünde, dinamik fiyatlandırma modelleri trafik yönetimi için cazip bir seçenek haline gelebilir.
Trànsit'in Hollanda modelini incelemesi, Katalonya'nın trafik sorunlarına kalıcı bir çözüm bulma arayışının bir göstergesi. Bu sistemin hayata geçirilmesi, bölgedeki ulaşım alışkanlıklarını kökten değiştirebilir. Sürücüler, özellikle yoğun saatlerde daha yüksek ücretlerle karşılaşacakları için toplu taşıma veya alternatif güzergahları daha fazla kullanmaya yönelebilirler. Lojistik sektörü ise, maliyetleri optimize etmek amacıyla sevkiyat planlamalarını gözden geçirmek zorunda kalabilir. Ancak, bu tür bir sistemin uygulanması, siyasi ve sosyal açıdan da önemli tartışmaları beraberinde getirecektir. Kamuoyunun, ücretsiz otoyol rahatlığından sonra yeniden ücretli sisteme geçişe ne tepki vereceği, projenin başarısı açısından kritik bir faktör olacak. Uzun vadede ise, bu adımın hem trafik akışını iyileştirmesi hem de çevre üzerindeki olumsuz etkileri azaltması bekleniyor, böylece Katalonya'nın sürdürülebilir bir ulaşım ağına kavuşması hedefleniyor.
