Barselona (Barcelona), İspanya – Katalan edebiyat dünyası, yapay zeka (YZ) teknolojilerinin eserlerini izinsiz, telifsiz ve şeffaf olmayan bir şekilde kullandığı iddialarına karşı güçlü bir duruş sergiledi. Geçtiğimiz Pazartesi günü Barselona'daki tarihi Ateneu Barcelonès'te bir araya gelen Katalanca Yazarlar Derneği (Associació d'Escriptors en Llengua Catalana - AELC) Başkanı Sebastià Portell liderliğindeki dokuz yazar, çevirmen ve dramaturg derneği, yazarların haklarını korumak amacıyla ortak bir yayın sözleşmesi modeli tanıttı. Yaklaşık 4.000'den fazla yazarı temsil eden bu geniş koalisyon, özellikle yapay zeka çağında yazarların "güvencesiz" çalışma koşullarını iyileştirmeyi ve telif haklarının güvence altına alınmasını hedefliyor. Bu girişim, İspanya genelinde bir ilk olma özelliği taşıyor ve dijital çağın getirdiği yeni meydan okumalara karşı kültürel üreticilerin birleşik sesini temsil ediyor.
Portell, toplantıda yaptığı açıklamada, "Bugün ülkemiz yazarları için önemli bir gün, çünkü onları temsil eden kuruluşlar olarak daha şeffaf, dengeli ve saygılı bir ortak yayın sözleşmesi modelini teşvik etmek için bir araya geldik" ifadelerini kullandı. Bu yeni model, yazarların eserlerinin kullanımı, telif ücretleri ve dijital platformlardaki görünürlükleri konularında daha adil şartlar sunmayı amaçlıyor. AELC'nin yanı sıra, PEN Català (Uluslararası PEN Kulübü'nün Katalan şubesi), Katalonya Yazarlar Kolej Derneği (Associació Col·legial d'Escriptors de Catalunya - ACEC), Katalonya Profesyonel Çevirmenler ve Tercümanlar Derneği (Associació Professional de Traductors i Intèrprets de Catalunya - APTIC) ile Katalonya (Catalunya), Valensiya (València) ve Balear Adaları (Illes Balears) dramaturg dernekleri de bu önemli girişime destek verdi.
Ancak bu çığır açan girişimin önündeki ilk engel, yayıncıların tutumu oldu. Yazar temsilcileri, yayıncıların "şimdilik bu görüşmenin bir parçası olmayı reddettiğini" açıkladı. Bu durum, telif hakları ve yapay zeka kullanımı konusunda yazar-yayıncı ilişkilerinde potansiyel bir gerilimin sinyalini veriyor. Yayıncıların işbirliği olmadan, önerilen ortak sözleşme modelinin uygulanabilirliği ve geniş çapta benimsenmesi zorlaşabilir, bu da yazarların hak arayışında yeni stratejiler geliştirmesini gerektirebilir.
Bu girişim, yapay zeka sistemlerinin, özellikle büyük dil modellerinin (LLM), eğitim verisi olarak telif hakkıyla korunan eserleri izinsiz kullanmasıyla dünya genelinde tırmanan telif hakkı krizine bir yanıt olarak ortaya çıktı. Yazarlar, eserlerinin milyonlarca dolarlık yapay zeka şirketleri tarafından bedelsiz olarak kullanılmasına karşı çıkıyor; bu durum hem etik dışı bulunuyor hem de yazarların geçim kaynaklarını tehdit ediyor. Katalan yazarlar da bu küresel sorunun bir parçası olarak, kendi dillerinde ve kültürlerinde üretilen eserlerin yapay zeka tarafından sömürülmesine karşı seslerini yükseltiyorlar.
Yapay Zeka ve Telif Hakkı Krizinin Küresel Boyutu
Yapay zeka teknolojilerinin hızla gelişmesi, yaratıcı endüstrilerde telif hakları konusunda benzeri görülmemiş bir tartışmayı tetikledi. Dünyanın dört bir yanındaki yazarlar, sanatçılar, müzisyenler ve görsel tasarımcılar, yapay zeka modellerinin eğitiminde kullanılan devasa veri kümelerinin büyük ölçüde telif hakkıyla korunan içeriklerden oluştuğunu belirtiyor. Örneğin, Amerika Birleşik Devletleri'nde birçok yazar, büyük yapay zeka şirketlerine karşı eserlerinin izinsiz kullanımı nedeniyle davalar açtı. Bu davalar, yapay zeka şirketlerinin "adil kullanım" (fair use) argümanını sorgularken, sanatçıların eserlerinin dijital ortamda nasıl korunacağı konusunda yasal bir boşluk olduğunu ortaya koyuyor. Avrupa Birliği de bu konuda adımlar atarak, yapay zeka düzenlemeleri kapsamında telif hakkı sahiplerinin izni olmadan eserlerinin kullanılmasını kısıtlayan maddeler üzerinde çalışıyor. Ancak bu düzenlemelerin etkinliği ve uygulanabilirliği hala tartışma konusu.
Katalan kültürü ve dilinin İspanya içinde ve Avrupa'da özel bir konumu bulunmaktadır. Katalanca, zengin bir edebiyat geleneğine sahip olup, bu dilin ve kültürel üretimin korunması, Katalonya'nın kimliği için hayati önem taşır. Yapay zeka modellerinin Katalanca içeriği doğru, hassas ve etik bir şekilde işlemesi, dilin dijital çağdaki varlığı ve gelişimi için kritik öneme sahiptir. Eğer yapay zeka, Katalanca eserleri izinsiz kullanır ve yazarları telifsiz bırakırsa, bu durum sadece yazarların ekonomik durumunu değil, aynı zamanda Katalan dilinin ve kültürel üretiminin sürdürülebilirliğini de tehlikeye atabilir. Bu nedenle, Katalan yazarlarının bir araya gelerek bu soruna karşı ortak bir cephe oluşturması, dilin ve kültürün geleceği açısından büyük bir önem arz etmektedir.
Geleceğe Yönelik Etkiler ve Türkiye Bağlantısı
Katalan yazarlarının bu öncü girişimi, İspanya genelindeki diğer yazar dernekleri ve hatta Avrupa'daki benzer kuruluşlar için bir emsal teşkil edebilir. Yayıncıların başlangıçtaki ret tutumu, müzakerelerin zorlu geçeceğinin bir göstergesi olsa da, yazarların birleşik duruşu, dijital yayıncılık ve yapay zeka kullanımı konusunda sektör standartlarını yeniden şekillendirme potansiyeli taşıyor. Bu tür bir ortak sözleşme modeli, yazarların pazarlık gücünü artırarak, eserlerinin yapay zeka tarafından kullanımına ilişkin şeffaf ve adil bir telif ücreti sistemi oluşturulmasına yardımcı olabilir.
Türkiye'de de benzer endişeler dile getirilmektedir. Türk yazarlar, çevirmenler ve sanatçılar da yapay zeka tarafından eserlerinin izinsiz kullanımı konusunda hak ihlallerinden endişe duymaktadır. Türkiye'deki telif hakları yasaları, "Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu" ile eser sahiplerini koruma altına alsa da, yapay zeka gibi hızla gelişen teknolojilerin yarattığı yeni durumlar karşısında mevcut yasal çerçevenin güncellenmesi ve uyarlanması ihtiyacı doğmaktadır. Katalan yazarlarının bu mücadelesi, Türkiye'deki yaratıcı endüstriler için de bir ilham kaynağı olabilir ve telif haklarının dijital çağda nasıl korunacağına dair küresel tartışmalara yeni bir boyut katabilir. Bu gelişmeler, yaratıcı eserlerin gelecekteki değeri ve yaratıcıların geçim kaynakları açısından kritik öneme sahip olacaktır.
