İspanya'da, özellikle Akdeniz kıyılarında ve Katalonya (Catalunya) bölgesindeki limanlarda, tekne sahipleri için yeni bir "çile" ortaya çıkmış durumda: artık kullanılamaz hale gelen teknelerini yasal yollarla hurdaya ayırmak. Bakım, bağlama (amarre) ve konaklama (pupilaje) ücretlerinin sürekli artmasıyla birlikte, birçok tekne sahibi zamanla bu masrafları karşılayamaz duruma geliyor. Tekne piyasa değerini yitirip satışı imkansız hale geldiğinde, geriye kalan tek yasal seçenek hurdaya ayırma oluyor; ancak bu süreç, başlı başına ekonomik ve idari bir kabusa dönüşebiliyor.
Mevcut durumda, İspanya'da bir tekneyi yasal olarak hurdaya ayırmanın maliyeti ortalama 1.800 Euro'ya ulaşabiliyor ve bu süreç, bürokratik engeller nedeniyle bir yılı bulabiliyor. Bu durum, tekne sahiplerini çaresiz bırakırken, limanlarda terk edilmiş veya batmaya yüz tutmuş teknelerin sayısında artışa neden oluyor. Yüksek maliyetler sadece söküm işlemini değil, aynı zamanda teknenin söküm tesisine taşınmasını, tehlikeli atıkların bertaraf edilmesini ve gerekli idari izinlerin alınmasını da kapsıyor. Bu karmaşık ve pahalı süreç, birçok kişinin yasal yollardan kaçınmasına veya teknelerini kaderlerine terk etmesine yol açıyor.
Tekne sahipleri için bu durum, ekonomik bir kısır döngü yaratıyor. Bir yandan eski ve bakımsız teknelerinin sürekli artan masraflarını karşılayamazken, diğer yandan bu yükten kurtulmak için ödemeleri gereken hurda bedeli ve katlanmaları gereken bürokrasi, ciddi bir engel teşkil ediyor. Özellikle 2008 ekonomik krizi ve sonrasında yaşanan COVID-19 pandemisi gibi dönemlerde, birçok kişinin denizcilik hobi veya yatırımından vazgeçmek zorunda kalması, bu sorunu daha da derinleştirdi. Eski, yıpranmış ve piyasada alıcısı olmayan tekneler, sahipleri için finansal bir yük haline geliyor.
Bu sorunun çevresel boyutları da oldukça ciddi. Limanlarda veya kıyı şeritlerinde terk edilmiş tekneler, estetik bir kirlilik yaratmanın yanı sıra, zamanla çürüyerek veya batarak deniz ekosistemine zarar veriyor. Yakıt, yağ, plastik parçaları ve ağır metaller gibi maddeler denize karışarak deniz canlıları için büyük bir tehdit oluşturuyor. Ayrıca, terk edilmiş tekneler limanlarda değerli bağlama alanlarını işgal ederek diğer deniz araçları için yer sıkıntısı yaratıyor ve navigasyon güvenliğini tehlikeye atabiliyor.
Arka Plan ve Bağlam: İspanya'da Denizcilik Sektörü ve Yasal Çerçeve
İspanya, uzun kıyı şeridi ve sayısız marinasıyla Avrupa'nın önde gelen denizcilik turizmi destinasyonlarından biri. Özellikle Katalonya gibi bölgeler, yoğun tekne trafiği ve çok sayıda özel yat limanına ev sahipliği yapıyor. Bu durum, ülkedeki tekne sayısının yüksek olmasına ve dolayısıyla hurdaya ayırma ihtiyacının da artmasına neden oluyor. İspanya'da denizcilik faaliyetleri ve tekne tescilleri, Denizcilik Kaptanlığı (Capitanía Marítima) tarafından düzenleniyor. Bir teknenin yasal olarak hurdaya ayrılabilmesi için öncelikle tescilinin silinmesi ve ardından çevre standartlarına uygun bir söküm tesisinde bertaraf edilmesi gerekiyor. Ancak bu sürecin karmaşıklığı ve yüksek maliyeti, mevcut yasal çerçevenin pratik uygulamada yetersiz kaldığını gösteriyor.
Mevcut yasal düzenlemeler, tekne sahiplerine çevreye duyarlı bir şekilde hareket etme sorumluluğu yüklüyor olsa da, bu sorumluluğu yerine getirecek uygun ve erişilebilir mekanizmaların eksikliği dikkat çekiyor. Birçok tekne sahibi, hurdaya ayırma sürecinin detayları hakkında yeterli bilgiye sahip değil veya bu süreci finanse etmekte zorlanıyor. Bu durum, yetkililerin terk edilmiş teknelerle mücadele etme çabalarını da zorlaştırıyor. Liman otoriteleri, sahipleri tarafından terk edilmiş tekneleri kaldırmak zorunda kaldıklarında, bu maliyetler genellikle kamu kaynaklarından karşılanıyor ve daha sonra sahiplerinden tahsil edilmeye çalışılsa da, bu süreç genellikle uzun ve sonuçsuz kalıyor.
Çözüm Arayışları ve Türkiye ile Karşılaştırma
İspanya'da bu soruna yönelik çözüm arayışları hız kazanmış durumda. Önerilen çözümler arasında, tekne sahiplerine hurdaya ayırma sürecinde mali teşvikler sağlanması, bürokratik işlemlerin basitleştirilmesi ve söküm tesislerinin kapasitelerinin artırılması yer alıyor. Bazı bölgelerde, liman otoriteleri ve yerel yönetimler, terk edilmiş teknelerin toplanması ve bertaraf edilmesi için özel programlar geliştirmeye çalışıyor. Bu tür programlar, hem çevresel kirliliğin önüne geçmeyi hem de limanlardaki yer sıkıntısını azaltmayı hedefliyor. Ayrıca, tekne sahipleri arasında doğru hurdaya ayırma yöntemleri hakkında farkındalık yaratma çalışmaları da büyük önem taşıyor.
Türkiye de uzun kıyı şeridi ve gelişen denizcilik sektörüyle benzer zorluklarla karşılaşabilecek bir ülke konumunda. Türk limanlarında ve kıyı bölgelerinde de zaman zaman terk edilmiş veya bakımsız teknelere rastlanabiliyor. Türkiye'de özellikle büyük gemi söküm tesisleri bulunsa da, küçük teknelerin çevreye duyarlı bir şekilde hurdaya ayrılmasına yönelik spesifik ve erişilebilir mekanizmaların geliştirilmesi önem taşıyor. İspanya örneği, denizcilikle ilgili ülkelerin, tekne sahiplerinin yükünü hafifletecek ve çevresel sürdürülebilirliği sağlayacak bütünleşik politikalar geliştirmesi gerektiğini açıkça ortaya koyuyor. Bu, hem deniz ekosistemini korumak hem de denizcilik sektörünün uzun vadeli sağlığını güvence altına almak için kritik bir adım olarak görülüyor.
