İspanya Yüksek Mahkemesi (Tribunal Supremo), deniz yoluyla İspanya'ya ulaşmaya çalışan göçmenlere yönelik "anında iade" (devoluciones en caliente) uygulamasının Yabancılar Yasası'na (Ley de Extranjería) aykırı olduğuna hükmederek önemli bir karara imza attı. Çarşamba günü açıklanan bu karar, özellikle yüzerek veya küçük teknelerle İspanyol kıyılarına ulaşan göçmenlerin, yasal süreçler işletilmeden doğrudan Fas (Maroc) makamlarına teslim edilmesini yasaklıyor. Mahkeme, bu kararıyla Cezayirli bir göçmenin Ceuta (Sebte) kentine yüzerek ulaşmaya çalışırken Fas'a iade edilmesi davasını emsal göstererek, gelecekteki benzer durumlar için bağlayıcı bir içtihat oluşturdu.
Yüksek Mahkeme, deniz yoluyla gelen göçmenlerin durumunu, Melilla (Melilla) ve Ceuta (Sebte) kentlerindeki kara sınırlarında uygulanan "sıcak iade" prosedürlerinden net bir şekilde ayırdı. Mahkeme, kara sınırlarında, göçmenlerin güvenlik hattını ve sınır görevlilerini geçene kadar İspanya topraklarına yasal olarak girmiş sayılmadığını ve bu durumun Fas makamlarına anında geri gönderilmelerine olanak tanıdığını belirtti. Ancak deniz yoluyla gelenler için bu durumun farklı olduğuna, denizde yakalanan veya İspanyol kıyılarına ulaşan kişilerin İspanyol yargı yetkisi altına girdiğine ve dolayısıyla Yabancılar Yasası'nın koruması altında olduğuna dikkat çekildi. Bu ayrım, insan hakları örgütleri tarafından uzun süredir talep edilen bir netlik sağlıyor.
Kararın temelinde, göçmenlerin uluslararası hukukun temel prensiplerinden biri olan "geri göndermeme" (non-refoulement) ilkesi kapsamında korunması gerektiği yatıyor. Bu ilke, bir kişinin zulüm veya ciddi zarar riskiyle karşı karşıya kalacağı bir yere geri gönderilmemesini öngörüyor. İspanya Yüksek Mahkemesi, deniz yoluyla gelen göçmenlerin durumunda, bu ilkenin ihlal edilme potansiyelinin daha yüksek olduğunu ve her bireyin durumunun ayrı ayrı değerlendirilmesi gerektiğini vurguladı. Bu, özellikle sığınma talebinde bulunabilecek veya savunmasız durumda olabilecek kişilerin haklarının korunması açısından kritik öneme sahip.
Mahkemenin bu kararı, İspanya'nın göç politikalarında önemli bir dönüm noktası olabilir. Uzun yıllardır tartışma konusu olan "anında iade" uygulamaları, uluslararası insan hakları kuruluşları ve Avrupa Konseyi gibi kurumlar tarafından sert eleştirilere maruz kalıyordu. Bu kararla birlikte, İspanyol hükümetinin ve sınır güvenlik birimlerinin deniz yoluyla gelen göçmenlere yönelik uygulamalarını gözden geçirmesi ve uluslararası standartlara daha uygun hale getirmesi gerekecek. Bu durum, Akdeniz'deki kurtarma operasyonları ve göçmenlerin karaya çıkarılması süreçlerinde de yeni yaklaşımları beraberinde getirebilir.
"Anında İade" (Devoluciones en Caliente) Tartışmalarının Arka Planı
İspanya'da "devoluciones en caliente" veya "sıcak iade" olarak bilinen uygulama, özellikle Kuzey Afrika'daki İspanyol anklavları olan Ceuta ve Melilla'daki sınır çitleri üzerinden geçmeye çalışan göçmenlerin, yasal bir süreç işletilmeden doğrudan Fas'a geri gönderilmesini ifade eder. Bu uygulama, 2015 yılında Yabancılar Yasası'nda yapılan bir değişiklikle yasal bir çerçeveye oturtulmaya çalışılmış, ancak hem İspanya içinde hem de uluslararası alanda büyük tartışmalara yol açmıştır. İnsan hakları örgütleri, bu uygulamanın uluslararası hukuka ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ne aykırı olduğunu, göçmenlere sığınma başvurusu yapma veya hukuki yardım alma hakkı tanımadığını savunuyordu.
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) de benzer davalarda İspanya'yı eleştirmiş, ancak 2020 yılında verdiği bir kararda, sınır çitlerini "şiddetli ve organize bir şekilde" geçen göçmenlerin anında iadesini, bu kişilerin "kendi eylemleriyle yasal giriş yollarını kullanmaktan kaçındıkları" gerekçesiyle insan hakları ihlali saymamıştı. Ancak Yüksek Mahkeme'nin deniz yoluyla gelen göçmenler için aldığı bu son karar, AİHM'nin kara sınırları için çizdiği bu özel istisnayı deniz yoluyla gelenlere genişletmeyeceğini net bir şekilde ortaya koyuyor. Bu, İspanya'nın göçmen hakları konusunda daha hassas bir çizgi izlemesi gerektiği anlamına geliyor.
İspanya'nın Göçmen Rotasındaki Konumu ve Türkiye ile Bağlantısı
İspanya, Avrupa'ya ulaşmaya çalışan göçmenler için Batı Akdeniz ve Kanarya Adaları rotalarının ana giriş kapılarından biri konumundadır. Özellikle Fas, Cezayir ve Batı Afrika ülkelerinden gelen göçmenler için önemli bir destinasyon veya transit ülke olan İspanya, her yıl binlerce düzensiz göçmenle karşı karşıya kalmaktadır. İspanya İçişleri Bakanlığı verilerine göre, 2023 yılında deniz yoluyla İspanya'ya ulaşan düzensiz göçmen sayısı önemli ölçüde artış göstermiştir. Bu durum, ülkenin göç politikaları üzerindeki baskıyı sürekli olarak artırmaktadır.
Türkiye de benzer şekilde, Doğu Akdeniz rotası üzerindeki stratejik konumu nedeniyle yıllardır büyük bir göçmen akınıyla mücadele etmektedir. Türkiye'de de zaman zaman "geri itme" (push-back) iddiaları gündeme gelmekte ve uluslararası insan hakları örgütleri tarafından eleştirilmektedir. İspanya Yüksek Mahkemesi'nin bu kararı, Türkiye gibi göçmen akınlarıyla mücadele eden diğer ülkeler için de emsal teşkil edebilir ve uluslararası hukukun "geri göndermeme" ilkesinin uygulanması konusunda yeni tartışmaları tetikleyebilir. Her iki ülke de, insan haklarını koruma ile sınır güvenliğini sağlama arasındaki hassas dengeyi bulma konusunda benzer zorluklarla karşı karşıyadır.
İspanya Yüksek Mahkemesi'nin deniz yoluyla gelen göçmenlere yönelik "anında iade" uygulamasını yasaklayan kararı, İspanya'nın göç politikalarında önemli bir insan hakları zaferi olarak değerlendirilebilir. Bu karar, göçmenlerin, geldikleri yol ne olursa olsun, uluslararası ve ulusal yasalar çerçevesinde bireysel olarak değerlendirilme ve yasal haklarından faydalanma hakkına sahip olduğunu yeniden teyit etmektedir. Kararın, İspanyol hükümetini sınır prosedürlerini gözden geçirmeye ve daha şeffaf, insan haklarına saygılı mekanizmalar geliştirmeye zorlayacağı öngörülüyor. Aynı zamanda, Avrupa Birliği'nin genel göç politikaları üzerinde de dolaylı bir etki yaratabilir, zira üye devletlerin göçmenlere yönelik uygulamaları konusunda daha fazla hesap verebilirlik talep edilebilir. Bu, yalnızca İspanya için değil, tüm Avrupa için göçmen haklarının korunması adına atılmış önemli bir adım olarak tarihe geçecektir.
