İspanya'da yüksek hızlı tren (AVE) ağı, ana koridorlarda yolcu taşımacılığında uçaklara karşı ezici bir üstünlük sağlamış durumda. Ancak, Barselona, Madrid ve Katalonya Açık Üniversiteleri'nden araştırmacılar tarafından hazırlanan yeni bir makale, bu başarının beklenmedik bir paradoksunu ortaya koyuyor: Yüksek hızlı trenler daha fazla yolcu çekse de, aynı güzergahlardaki uçuş sayısı dikkate değer bir düşüş göstermiyor. Havayolu şirketlerinin sunduğu koltuk kapasitesinde bir miktar azalma olsa da, uçuş sıklığının korunması, çevresel hedefler ve sürdürülebilir ulaşım politikaları açısından önemli soru işaretleri yaratıyor.
Daniel Albalate (UB Kamu Politikaları Analiz ve Değerlendirme Gözlemevi Direktörü), Albert Gragera (UAB Uygulamalı Ekonomi Bölümü Öğretim Üyesi) ve Pere Suau (UOC-DIGIT Sürdürülebilirlik, Yönetim ve Ulaşım Araştırma Grubu Sorumlusu) imzalı bu çalışma, İspanya'nın kapsamlı yüksek hızlı tren ağının etkilerini derinlemesine inceliyor. Araştırma, Madrid-Barselona gibi işlek rotalarda yolcuların büyük çoğunluğunun artık treni tercih ettiğini, ancak havayolu şirketlerinin bu duruma rağmen sefer sayılarını koruma eğiliminde olduğunu gösteriyor. Bu durum, karbonsuzlaştırma çabaları ve ulaşım sektöründeki çevresel dönüşüm hedefleri açısından kritik bir inceleme gerektiriyor.
İspanya'nın Yüksek Hızlı Tren Başarısı ve Beklenmedik Sonuçlar
İspanya, Avrupa'nın en gelişmiş ve kapsamlı yüksek hızlı tren ağlarından birine sahip. 1992'de Sevilla Expo'su ile eş zamanlı olarak hizmete giren Madrid-Sevilla hattı ile başlayan AVE (Alta Velocidad Española) projesi, ülkenin büyük şehirlerini birbirine bağlayarak seyahat sürelerini önemli ölçüde kısalttı ve hava yolculuğuna güçlü bir alternatif sundu. Özellikle Madrid-Barselona hattı, 600 kilometreden fazla mesafede 2,5 saat civarında bir seyahat süresi sunarak, bu güzergahtaki hava yolculuğunu büyük ölçüde devre dışı bıraktı. Yolcuların konfor, merkezden merkeze ulaşım ve bagaj kolaylığı gibi avantajlar nedeniyle treni tercih etmesi, demiryolu taşımacılığının popülaritesini artırdı.
Ancak, Barselona Üniversitesi (Universitat de Barcelona), Barselona Özerk Üniversitesi (Universitat Autònoma de Barcelona) ve Katalonya Açık Üniversitesi (Universitat Oberta de Catalunya) araştırmacılarının çalışması, bu modal kaymanın çevresel faydalarının tam olarak gerçekleşmediğini ortaya koyuyor. Rapora göre, yüksek hızlı trenler sayesinde milyonlarca yolcu uçaklardan trene geçiş yapsa da, havayolu şirketleri rotaları tamamen terk etmek yerine, genellikle daha küçük uçaklar kullanarak veya kapasiteyi düşürerek uçuşlarını sürdürüyor. Bu durum, uçuşların yarattığı karbon emisyonlarının beklenen oranda azalmadığı anlamına geliyor ve sürdürülebilir ulaşım politikalarının etkinliği hakkında tartışmaları tetikliyor.
Küresel Bağlam ve Türkiye İçin Çıkarımlar
İspanya'daki bu paradoks, küresel çapta birçok ülkenin karşılaştığı bir sorunu yansıtıyor. Avrupa Birliği, 2050 yılına kadar karbon nötr olma hedefine ulaşmak için ulaşım sektöründe önemli dönüşümler öngörüyor. Kısa mesafeli uçuşların azaltılması ve demiryolu taşımacılığının teşvik edilmesi, bu hedefin temel taşlarından biri. Fransa gibi bazı ülkeler, kısa mesafeli uçuşları yasaklama yoluna giderken, İspanya'daki durum, piyasa dinamiklerinin her zaman politika hedefleriyle örtüşmediğini gösteriyor. Havayolu şirketlerinin slot haklarını (havaalanı iniş/kalkış zaman aralıkları) kaybetmemek veya gelecekteki talep artışlarına hazırlıklı olmak adına uçuşları sürdürme eğilimi, bu paradoksun arkasındaki temel faktörlerden biri olabilir.
Türkiye de son yıllarda yüksek hızlı tren ağına (YHT - Yüksek Hızlı Tren) önemli yatırımlar yaptı. Ankara-İstanbul, Ankara-Konya, Ankara-Sivas gibi ana hatlarda YHT seferleri, iç hat uçuşlarına ciddi bir alternatif oluşturdu. İspanya örneği, Türkiye için de önemli dersler barındırıyor. YHT'lerin yolcu sayısını artırması sevindirici olsa da, aynı güzergahlardaki iç hat uçuşlarının sayısında beklenen düşüşün yaşanıp yaşanmadığı veya gelecekte ne tür politikalar izlenmesi gerektiği, bu çalışmanın ışığında tekrar değerlendirilebilir. Türkiye'nin de çevresel sürdürülebilirlik hedefleri doğrultusunda, demiryolu ve havayolu taşımacılığı arasındaki dengeyi optimize etmesi, hem ekonomik hem de çevresel faydaları en üst düzeye çıkarması açısından kritik önem taşıyor.
Sonuç olarak, İspanya'daki yüksek hızlı trenlerin başarısı, modern ulaşım altyapısının önemini bir kez daha kanıtlamıştır. Ancak, bu başarının çevresel faydalarının tam olarak gerçekleşmesi için daha entegre ve kararlı politikalara ihtiyaç duyulduğu açıktır. Uçuş sayılarının, yolcu talebi trene kaysa bile azalmaması, havayolu sektörünün esnekliğini ve pazar dinamiklerinin karmaşıklığını gözler önüne sermektedir. Gelecekte, hükümetlerin ve uluslararası kuruluşların, sürdürülebilir ulaşım hedeflerine ulaşmak için sadece alternatifler sunmakla kalmayıp, aynı zamanda mevcut kirletici modları kısıtlayıcı veya teşvik edici politikalarla yönlendirmesi gerekecektir.
