Barselona'da, İspanya'nın karanlık Franco diktatörlüğü döneminde yaşanan işkence iddialarına yönelik yürütülen ikinci önemli soruşturma da kapatıldı. Barselona Bellek ve İnsan Hakları Savcılığı (Fiscalía de Memoria y Derechos Humanos de Barcelona), avukat Manel Pujades'in 1969 yılında Via Laietana Polis Merkezi'nde (Jefatura de Policía de Via Laietana) Francoist polis tarafından gördüğü işkencelere ilişkin şikayetini araştırma sürecini sonlandırdı. Bu karar, İspanya'nın geçmişiyle yüzleşme ve insan hakları ihlallerinin sorumlularını adalete teslim etme çabalarında önemli bir engeli daha gözler önüne serdi.
'El Nacional' gazetesinin duyurduğu ve Savcılık kaynaklarının doğruladığı üzere, soruşturma, "şüpheli olarak tespit edilen iki kişinin ölümü nedeniyle cezai sorumluluğun ortadan kalkması" gerekçesiyle, İspanyol Ceza Kanunu'nun 130.1.1 maddesi uyarınca herhangi bir suç duyurusunda bulunulmaksızın arşivlendi. Bu durum, mağdurlar ve insan hakları aktivistleri için büyük bir hayal kırıklığı yaratırken, Franco dönemi suçlarının cezasız kalmaya devam edeceği endişelerini artırdı. Manel Pujades'in yaşadığı travmanın ardından adalet arayışı, faillerin biyolojik sonuyla resmi olarak sona ermiş oldu.
Bu, Barselona Bellek ve İnsan Hakları Savcılığı tarafından benzer olaylara ilişkin kapatılan ikinci soruşturma olma özelliğini taşıyor. Daha önce, bu yıl Nisan ayında hayatını kaybeden Katalan aktivist Blanca Serra'nın davası da aynı akıbeti paylaşmıştı. Blanca Serra ve kız kardeşi Eva'nın (o da vefat etti) 1977 ile 1982 yılları arasında maruz kaldığı işkencelerin faillerinin tespit edilememesi gerekçe gösterilerek o dava da kapatılmıştı. Bu iki vakanın ardı ardına kapanması, İspanya'da Francoist rejimin miras bıraktığı insan hakları ihlallerinin yargılanması önündeki yasal ve pratik engellerin ne kadar büyük olduğunu bir kez daha ortaya koyuyor.
Franco Dönemi ve Tarihsel Bellek Mücadelesi
İspanya, 1939'dan 1975'e kadar süren General Francisco Franco'nun diktatörlüğü döneminde ağır insan hakları ihlallerine sahne oldu. Bu dönemde siyasi muhalifler, sendikacılar, entelektüeller ve azınlık grupları sistematik olarak işkenceye, hapse ve infazlara maruz kaldı. Franco'nun ölümünün ardından İspanya'nın demokrasiye geçişi (Transición Española) sırasında, ülkenin geçmişiyle yüzleşmesi ertelendi ve genellikle bir "unutma paktı" olarak adlandırılan bir döneme girildi. Bu paktın en somut örneklerinden biri, 1977 yılında çıkarılan Af Kanunu (Ley de Amnistía) idi. Bu kanun, hem Franco rejiminin suçlularını hem de rejim muhaliflerini kapsayarak, geçmişteki siyasi suçlar için genel bir af getirmişti. Ancak insan hakları örgütleri, bu kanunun uluslararası insan hakları hukukuna aykırı olduğunu ve işkence, zorla kaybetme gibi suçların zaman aşımına uğramaması gerektiğini savunuyor.
Son yıllarda, İspanya bu "unutma paktını" kırmaya yönelik adımlar attı. 2007'de çıkarılan "Tarihsel Bellek Yasası" (Ley de Memoria Histórica) ve 2022'de yürürlüğe giren daha kapsamlı "Demokratik Bellek Yasası" (Ley de Memoria Democrática), Francoist sembollerin kaldırılması, toplu mezarların açılması ve mağdurların onurlandırılması gibi hedefler belirledi. Barselona'daki Via Laietana Polis Merkezi, Franco rejiminin baskı ve işkence sembollerinden biri olarak kabul ediliyor. Bu merkezin geleceği ve burada yaşanan insanlık dışı olayların nasıl anılacağı, İspanya'nın geçmişiyle yüzleşme sürecinde kritik bir tartışma konusu olmaya devam ediyor. Bu yasalar, adalet arayışını teşvik etmeyi amaçlasa da, ceza hukuku süreçlerinde karşılaşılan engeller, bu hedeflere ulaşmada ciddi zorluklar yaratıyor.
Adalet Arayışında Süregelen Engeller ve Uluslararası Tepkiler
Manel Pujades ve Blanca Serra davalarının kapatılması, İspanya'da Franco dönemi suçlarının yargılanması önündeki engellerin ne kadar derin olduğunu bir kez daha gösterdi. Şüphelilerin ölümü veya faillerin tespit edilememesi gibi gerekçeler, mağdurların ve ailelerinin adalet beklentilerini boşa çıkarıyor. Bu durum, sadece İspanya içinde değil, uluslararası alanda da eleştirilere yol açıyor. Birleşmiş Milletler (BM) gibi uluslararası kuruluşlar, İspanya'ya defalarca, insanlığa karşı işlenen suçların zaman aşımına uğramayacağı ve faillerin hesap vermesi gerektiği ilkesine uygun olarak bu tür davaları soruşturması çağrısında bulundu. Özellikle 1977 Af Kanunu, BM İnsan Hakları Komitesi tarafından uluslararası hukuka aykırı bulunarak iptal edilmesi yönünde tavsiyelerde bulunulmuştu.
Bu kararlar, mağdurlar ve insan hakları örgütleri için büyük bir hayal kırıklığı olmakla birlikte, adalet arayışının sona ermediği anlamına gelmiyor. Birçok örgüt, bu tür davaları uluslararası mahkemelere taşımak veya İspanya'nın kendi hukuk sisteminde reformlar yapılması için baskı yapmaya devam ediyor. Franco dönemi işkence davalarının kapanması, İspanya'nın geçmişiyle tam anlamıyla yüzleşme ve demokratik değerlerini pekiştirme yolundaki mücadelesinin hala devam ettiğini gösteriyor. Bu olaylar, sadece İspanya'nın değil, benzer geçmişlere sahip diğer ülkelerin de insan hakları ihlalleriyle nasıl hesaplaşması gerektiği konusunda evrensel bir ders niteliği taşıyor; adalet ve hakikat arayışının zaman aşımına uğramaması gerektiği vurgulanıyor.
