Geçtiğimiz hafta, İspanya'nın kamu televizyon kanalı La 2'de yayınlanan "El juicio" (Duruşma) adlı program, ülkenin toplumsal gündemine oturan ve büyük tartışmalara yol açan bir konuyu masaya yatırdı: "Feminizm ilerlemeye devam etmeli mi?" Bu tartışmanın fitilini ateşleyen, İspanya Sosyolojik Araştırmalar Merkezi (CIS) tarafından 2024 yılında yapılan ve eşitlik politikalarına dair kamuoyu algısını ölçen bir anket oldu. Anket sonuçlarına göre, erkeklerin %44'ü ve kadınların %32,5'i bu politikaların kendilerini ayrımcılığa uğrattığına inanıyordu. Programın bu temel soru üzerinden bir "duruşma" formatı oluşturması, eşitliğin temel bir hak olmaktan çıkarılıp bir tartışma konusu haline getirilmesi eleştirilerini beraberinde getirdi.
Tartışmanın en temel eleştiri noktası, feminizmin ve kadın-erkek eşitliğinin, üzerine müzakere edilebilecek bir "fikir" değil, evrensel bir insan hakkı ve toplumsal bir değer olduğu gerçeğidir. Feminizmin öncelikleri, uygulanış biçimleri veya kamu politikaları elbette ki tartışılabilir; ancak "ilerlemeye devam etmeli mi?" gibi bir soru, eşitlik ilkesinin kendisini sorgulayarak, bu temel hakkı bir kamuoyu oylamasına tabi tutar gibi bir izlenim yaratmaktadır. Bu durum, toplumsal bir uzlaşı zeminini zedeleyerek, eşitliği "lehine" veya "aleyhine" olunabilecek bir mesele gibi sunmakta ve ne yazık ki kamusal alanda kutuplaşmayı körüklemektedir. Bu tür bir yaklaşım, temel hakların pazarlık konusu yapılamayacağı ilkesiyle çelişmektedir.
Programda avukat Montserrat Nebrera'nın, tartışmanın "aleyhte" tezini savunmayı kabul etmesi de dikkat çekti. Hukukçuların, müvekkillerinin suçlu olsalar bile savunmalarını üstlendiği bilinse de, burada savunulan şeyin bir kişi veya kurum değil, doğrudan bir toplumsal hak olması, durumu daha karmaşık hale getirdi. Nebrera'nın daha önce de siyasi arenada yer almış bir isim olması, bu tartışmanın sadece hukuki değil, aynı zamanda siyasi bir boyut taşıdığını da gözler önüne serdi. Kamu televizyonunun, bu tür temel hakları sorgulayan bir formatla yayın yapması, İspanya'da medya etiği ve kamu yayıncılığının sorumlulukları üzerine geniş çaplı bir tartışmayı da beraberinde getirdi.
Arka Plan ve Toplumsal Bağlam
İspanya'da feminizm ve toplumsal cinsiyet eşitliği mücadelesi, özellikle Franco diktatörlüğünün sona ermesinin ardından büyük bir ivme kazanmıştır. Ülke, kadına yönelik şiddetle mücadele yasaları, kürtaj hakları ve eşitlik bakanlıklarının kurulması gibi önemli adımlarla Avrupa'da bu alanda öncü ülkelerden biri olmuştur. Ancak son yıllarda, özellikle aşırı sağcı partilerin (örneğin Vox) yükselişiyle birlikte, feminist politikaların ve toplumsal cinsiyet eşitliği söylemlerinin sorgulandığı, hatta "erkeklere karşı ayrımcılık" yarattığı iddialarının dile getirildiği bir dönem yaşanmaktadır. CIS anketinin ortaya koyduğu %44'lük erkek ve %32,5'lik kadın kesimin eşitlik politikalarının kendilerini ayrımcılığa uğrattığına dair algısı, bu siyasi ve toplumsal gerilimin bir yansıması olarak okunabilir.
Bu algının kökeninde, eşitlik politikalarının yanlış yorumlanması, dezenformasyon veya bazı erkeklerin toplumsal değişimlere uyum sağlamakta zorlanması gibi faktörler yatabilir. Öte yandan, eşitlik politikalarının uygulanışında yaşanan aksaklıklar veya iletişim eksiklikleri de bu tür algıların oluşmasına zemin hazırlayabilir. İspanya'da mevcut sol koalisyon hükümeti, toplumsal cinsiyet eşitliği konusunu öncelikli bir politika alanı olarak benimsemişken, muhalefet partilerinin bir kısmı bu politikalara eleştirel yaklaşmakta, hatta bazıları feminizmi "gereksiz" veya "ayrıştırıcı" olarak nitelendirmektedir. Bu siyasi kutuplaşma, kamu televizyonunda yapılan bu tür tartışmaların zeminini oluşturmaktadır.
Uzman Görüşleri ve Tartışmanın Etkileri
Uzmanlar, kamu televizyonunda böylesine temel bir hakkın tartışmaya açılmasının ciddi etik ve toplumsal sonuçları olabileceği konusunda uyarıyor. İspanya Anayasası'nın 14. maddesi, vatandaşların kanun önünde cinsiyet, din, ırk gibi hiçbir ayrım gözetilmeksizin eşit olduğunu açıkça belirtmektedir. Dolayısıyla, "feminizm ilerlemeye devam etmeli mi?" sorusu, anayasal bir ilkenin meşruiyetini sorgulamak anlamına gelebilir. Sosyologlar, bu tür programların, anti-feminist söylemleri normalleştirme, toplumsal cinsiyet eşitliği mücadelesini değersizleştirme ve toplumda kutuplaşmayı artırma riski taşıdığını belirtmektedir. Kamu yayıncılarının görevi, toplumsal değerleri ve temel hakları korumak ve geliştirmek olmalıyken, bu tür tartışmaların tam tersi bir etki yaratabileceği vurgulanmaktadır.
Medya etiği açısından bakıldığında, kamusal yayıncılık yapan bir kurumun, temel insan haklarını bir "duruşma" konusu yaparak, bu hakların müzakereye açık olduğu izlenimini vermesi, sorumluluklarını sorgulatır niteliktedir. Eşitlik mücadelesi, tarihsel olarak kazanılmış ve uluslararası sözleşmelerle güvence altına alınmış bir alandır. Bu kazanımları bir "evet-hayır" tartışmasına indirgemek, yıllardır süren mücadeleleri ve elde edilen ilerlemeleri hafife almak anlamına gelir. Bu tartışma, sadece İspanya'da değil, benzer tartışmaların yaşandığı Türkiye dahil olmak üzere birçok ülkede, toplumsal cinsiyet eşitliği mücadelesinin ne denli kırılgan olduğunu ve sürekli savunulması gerektiğini bir kez daha göstermiştir.
