Fas'ı sarsan yıkıcı depremin üzerinden üç yıl geçti. Yüksek Atlas Dağları'nın eteklerindeki köyler, 8 Eylül 2023'te yaşanan felaketin yaralarını sarmaya çalışırken, hayat mücadelesi ve kültürel mirasın korunması çabaları iç içe geçiyor. Bu bölgelerde, yeniden inşa süreçleri devam ederken, Aisha gibi binlerce depremzede için acı ve belirsizlik hala hayatlarının merkezinde yer alıyor. Aisha, yıkılan evinin enkazı arasında bir taşın üzerine oturmuş, köyünün Berberi düğününü izlerken bile derin bir kederle boğuşuyor; çünkü o felakette iki oğlundan büyüğünü kaybetmişti.
Aisha'nın elleri, eteğinin üzerinde sıkıca kenetlenmiş, gözlerinde dinmeyen bir acı var. "Hayat devam ediyor ama kalbim hala acıyor" sözleri, depremin ruhlarda açtığı derin yaraların bir yansıması. Üç yıl önce evini ve oğlunu kaybeden Aisha, o günden beri temel hizmetlerden yoksun bir çadır kampta yaşıyor. Su kesintili geliyor, elektrik ise güçlü dağ rüzgarlarının taşıdığı toz ve kalıntılarla sık sık kapanan birkaç güneş paneline bağlı. Bu durum, sadece Aisha'nın değil, depremden etkilenen binlerce kişinin günlük yaşam mücadelesinin acı bir özeti niteliğinde.
Fas Depremi'nin Arka Planı ve Etkileri
8 Eylül 2023 tarihinde yerel saatle 23:11'de Fas'ın Marakeş-Safi bölgesini vuran 6.8 büyüklüğündeki deprem, ülkenin yakın tarihindeki en yıkıcı doğal afetlerden biri oldu. Merkez üssü Al Haouz eyaleti olan deprem, Yüksek Atlas Dağları'ndaki kırsal ve izole Berberi köylerinde büyük yıkıma yol açtı. Resmi rakamlara göre yaklaşık 3.000 kişi hayatını kaybetti, 5.600'den fazla kişi yaralandı ve 60.000'den fazla ev tamamen yıkıldı veya ağır hasar gördü. Bu felaket, yaklaşık 2.8 milyon insanın yaşamını doğrudan etkiledi ve Fas hükümetini büyük bir yeniden inşa ve yardım operasyonu başlatmaya zorladı.
Depremden en çok etkilenen bölgeler, binlerce yıldır kendine özgü geleneksel mimarisi ve yaşam tarzıyla varlığını sürdüren Berberi topluluklarına ev sahipliği yapıyordu. Kerpiçten (pisé) yapılmış, yüzyıllara meydan okuyan evler, dar sokaklar ve ortak yaşam alanları, bu toplulukların kültürel kimliğinin ayrılmaz bir parçasıydı. Deprem, bu eşsiz kültürel mirasın büyük bir kısmını da enkaz altında bırakarak, sadece fiziksel yapıları değil, aynı zamanda nesillerdir aktarılan bir yaşam biçimini de tehdit altına soktu. Yeniden inşa sürecinin, sadece modern ve dayanıklı yapılar inşa etmekle kalmayıp, bu kültürel dokuyu da koruması gerektiği yönündeki çağrılar, uluslararası alanda da yankı buldu.
Yeniden İnşa Süreci ve Karşılaşılan Zorluklar
Depremin ardından Fas hükümeti, yeniden inşa ve rehabilitasyon için yaklaşık 11 milyar Euro'luk (yaklaşık 10.2 milyar ABD doları) bir bütçe ayırdı ve depremzedelere geçici barınma ile evlerini yeniden inşa etmeleri için finansal destek sağlama sözü verdi. Ancak Yüksek Atlas'ın zorlu coğrafyası, ulaşım ağlarının yetersizliği ve bürokratik engeller, yardımın ve inşaat malzemelerinin en ücra köylere ulaşmasını yavaşlattı. Üç yıl geçmesine rağmen, Aisha'nın yaşadığı gibi, birçok bölgede temel altyapı hizmetleri hala tam anlamıyla sağlanabilmiş değil. Su ve elektrik gibi hayati ihtiyaçların karşılanmasındaki aksaklıklar, depremzedelerin yaşam kalitesini olumsuz etkilemeye devam ediyor.
Uluslararası toplum da Fas'a önemli destekler sağladı. İspanya, coğrafi yakınlığı ve tarihsel bağları nedeniyle deprem sonrası Fas'a en hızlı yardım ulaştıran ülkelerden biri oldu. Arama kurtarma ekipleri, insani yardım malzemeleri ve teknik destekle Fas'ın yanında yer aldı. Türkiye gibi kendi deprem deneyimlerinden dersler çıkarmış ülkeler de Fas'a dayanışma mesajları gönderdi ve afet yönetimi konusundaki tecrübelerini paylaşmaya hazır olduğunu belirtti. Ancak, yeniden inşa sürecinin karmaşıklığı, kültürel mirasın korunması gerekliliği ve afet sonrası psikososyal destek eksikliği, uzun vadeli bir strateji gerektiriyor.
Kültürel Kimlik ve Psikososyal Etkiler: Türkiye ile Bağlantı
Fas'taki yeniden inşa süreci, sadece beton ve çelikle yeni yapılar kurmaktan ibaret değil; aynı zamanda Berberi topluluklarının kültürel kimliğini, geleneksel yaşam biçimini ve sosyal dokusunu koruma zorunluluğunu da beraberinde getiriyor. Uzmanlar, modernleşme adına geleneksel kerpiç evlerin yerine betonarme binaların yapılması durumunda, bölgenin eşsiz mimari ve kültürel mirasının kaybolma riskiyle karşı karşıya kalacağı konusunda uyarıyor. Bu durum, Türkiye'nin de 6 Şubat Kahramanmaraş depremleri sonrasında karşılaştığı bir ikilemi yansıtıyor: Hızlı ve güvenli yeniden inşa ile yerel mimari dokunun ve kültürel mirasın korunması arasındaki dengeyi bulmak.
Depremin üzerinden üç yıl geçmesine rağmen, Aisha gibi binlerce insanın yaşadığı travma ve yas süreci hala devam ediyor. Evlerini, sevdiklerini ve geçmişlerini kaybeden bu insanlar için psikososyal destek hizmetlerinin yetersizliği, uzun vadede toplumsal sağlığı olumsuz etkileyebilir. Afet sonrası travma, depresyon ve anksiyete gibi sorunlar, özellikle kadınlar ve çocuklar arasında yaygın olarak gözlemleniyor. Bu durum, Türkiye'nin de benzer afetlerde psikososyal destek hizmetlerinin önemini acı bir şekilde tecrübe ettiği bir gerçek. Fas'ın bu süreçte, sadece fiziksel yaraları değil, ruhsal yaraları da sarmaya odaklanması büyük önem taşıyor.
Sonuç: Umut ve Dayanıklılık Arasında Bir Gelecek
Fas depreminin üçüncü yıl dönümü, hem elde edilen ilerlemeleri hem de devam eden zorlukları gözler önüne seriyor. Yüksek Atlas Dağları'ndaki Berberi toplulukları, bir yandan modern dünyanın getirdiği değişimlerle yüzleşirken, diğer yandan köklü geleneklerini ve kimliklerini koruma mücadelesi veriyor. Aisha'nın "Hayat devam ediyor ama kalbim hala acıyor" sözleri, bu mücadelenin hem acı hem de umut dolu yönünü özetliyor. Yeniden inşa sürecinin, sadece depreme dayanıklı ve güvenli evler inşa etmekle kalmayıp, aynı zamanda kültürel çeşitliliği, toplumsal dayanıklılığı ve bireylerin psikolojik iyiliğini de gözeten kapsamlı bir yaklaşım benimsemesi gerekiyor. Fas'ın bu zorlu süreçte, uluslararası toplumun desteğiyle, hem fiziksel hem de kültürel mirasını koruyarak geleceğe yürümesi, tüm dünya için önemli bir örnek teşkil edecektir.
