Katalonya'nın önde gelen akademik ve siyasi figürlerinden, Universitat Autònoma de Barcelona (UAB) eski rektörü ve ilk "tripartit" (üçlü koalisyon) hükümetinde Üniversiteler Bakanı olarak görev yapmış Carles Solà i Ferrando, 80 yaşında hayata gözlerini yumdu. UAB tarafından cumartesi günü yapılan açıklamayla duyurulan bu vefat, İspanya ve özellikle Katalonya'nın yükseköğretim camiasında derin üzüntüye neden oldu. Kimya mühendisliği profesörü olan Solà, akademik kariyerinin yanı sıra, Katalan ve Valensiya bölgelerinin kültürel ve siyasi kimliklerinin şekillenmesinde önemli bir rol oynamış, ilerici ve bağımsızlık yanlısı duruşuyla tanınmıştır.
Carles Solà'nın UAB rektörlüğü dönemi (1994-2002), üniversitenin modernleşme ve uluslararasılaşma yolunda attığı dev adımlarla hatırlanmaktadır. Bu sekiz yıllık süreçte, UAB Mühendislik Okulu kurulmuş, Avrupa Yükseköğretim Alanı'na (Bologna Süreci) adaptasyon çalışmaları başlatılmış ve kampüsün sosyal merkezi olan Plaça Cívica ile üniversitenin simgesi haline gelen sütunlar açılmıştır. Solà, aynı zamanda Xarxa Vives d'Universitats (Vives Üniversiteler Ağı) ve Associació Catalana d'Universitats Públiques (ACUP - Katalan Kamu Üniversiteleri Birliği) gibi Katalanca konuşulan bölgelerdeki üniversiteler arasında iş birliğini teşvik eden önemli kuruluşların da kurucuları arasında yer almıştır. Bu çabaları, Katalan dilinin ve kültürünün yükseköğretimdeki yerini güçlendirme misyonunun bir parçasıydı.
Akademik başarılarının yanı sıra, Solà'nın siyasi arenadaki etkisi de dikkat çekicidir. 2003-2006 yılları arasında Pasqual Maragall liderliğindeki ilk Katalan "tripartit" (Katalonya Sosyalist Partisi - PSC, Katalonya Cumhuriyetçi Solu - ERC ve Katalonya Yeşil Girişimi-Birleşik ve Alternatif Sol - ICV-EUiA koalisyonu) hükümetinde Üniversiteler, Araştırma ve Bilgi Toplumu Bakanı olarak görev yapmıştır. Bu dönemde, Katalonya'daki üniversite sisteminin finansmanında önemli iyileştirmeler yapılmış ve araştırma merkezlerinin modeli geliştirilmiştir. Ancak Solà'nın rektörlük dönemi, José María Aznar liderliğindeki merkezi hükümetin çıkardığı tartışmalı Organik Üniversite Kanunu'na (LOU) karşı üniversitelerin gösterdiği büyük direnişle de damga vurmuştur. Bu kanun, üniversite özerkliğini kısıtladığı gerekçesiyle geniş çaplı protestolara yol açmış, Solà da bu muhalefetin ön saflarında yer almıştır.
1999 yılının Ocak ayında, Aznar'ın Ulusal Mikroelektronik Merkezi'ni ziyareti sırasında UAB'da yaşanan polis müdahalesi, Solà'nın rektörlük dönemindeki en gergin anlardan biri olmuştur. Yaklaşık 200 öğrencinin protestosuna polisin plastik mermiyle müdahalesi sonucunda 14 öğrenci ve 5 güvenlik görevlisi yaralanmıştır. Bu olay üzerine Solà, devlet güvenlik güçlerinin "demokratik, barışçıl ifade hakkını ihlal ettiğini" sert bir dille kınamış ve görevinden istifa etme teklifinde bulunarak, üniversite özerkliği ve öğrenci hakları konusundaki kararlı duruşunu sergilemiştir. Bu tavrı, onu hem akademik camiada hem de kamuoyunda saygın bir konuma taşımıştır.
Carles Solà, Katalonya'nın bağımsızlığına açıkça destek veren bir figürdü ve 2010 yılında Solidaritat Catalana per la Independència (Katalonya Bağımsızlığı için Dayanışma) partisinin Barselona listesinin son sırasını kapatarak siyasi duruşunu net bir şekilde ortaya koymuştur. Kendisini "sol görüşlü Valensiyacı" (valencianista d'esquerres) olarak tanımlaması, İspanya'daki bölgesel kimliklerin karmaşık yapısını ve Valensiya ile Katalonya arasındaki kültürel ve dilsel bağların önemini vurgulamaktadır. Bu, sadece Katalan bağımsızlık hareketine değil, aynı zamanda Katalanca konuşulan tüm bölgelerin kültürel birliğine olan inancını da göstermiştir. Ayrıca, İspanyol Üniversite Rektörleri Konferansı (CRUE) bünyesinde ikinci başkanlık görevini üstlenmesi, onun İspanya genelindeki yükseköğretim politikaları üzerindeki etkisinin de bir göstergesi olmuştur.
İspanya ve Katalonya'da Üniversite Reformları ve Siyasi Çalkantılar
Carles Solà'nın kariyeri, İspanya'nın Franco sonrası demokratikleşme sürecinde üniversitelerin kazandığı özerklik arayışı ve bu özerkliğin merkezi hükümetlerle olan gerilimli ilişkisiyle iç içe geçmiştir. 1983 tarihli Üniversite Reform Kanunu (LRU) ile üniversitelere önemli bir özerklik tanınmış olsa da, Aznar hükümetinin 2001'de çıkardığı LOU, bu özerkliği kısıtlama girişimi olarak algılanmıştır. Solà'nın bu kanuna karşı duruşu, üniversitelerin akademik özgürlük ve yönetimde kendi kaderini tayin hakkı mücadelesinin bir parçasıydı. Katalonya'da ise, "tripartit" hükümetleri, bölgesel özerkliği pekiştirme ve Katalan kimliğini güçlendirme çabalarıyla önemli bir dönemeç olmuştur. Bu hükümetler, yükseköğretim de dahil olmak üzere birçok alanda merkezi hükümetten farklı politikalar izlemiş, Katalonya'nın uluslararası alandaki görünürlüğünü artırmayı hedeflemiştir.
Türkiye'deki yükseköğretim sistemi de benzer şekilde merkeziyetçi eğilimler ve üniversite özerkliği tartışmalarıyla sık sık gündeme gelmektedir. Yükseköğretim Kurulu (YÖK) gibi merkezi kurumların üniversiteler üzerindeki etkisi, rektör atamaları ve akademik özgürlükler, İspanya'daki LOU tartışmalarıyla paralellikler taşımaktadır. Carles Solà'nın UAB'da Bologna Süreci'ne adaptasyonu başlatması, Türkiye'nin de Avrupa Yükseköğretim Alanı'na dahil olma sürecindeki deneyimleriyle karşılaştırılabilir. Her iki ülkede de üniversitelerin uluslararası standartlara ulaşma, araştırma kapasitelerini artırma ve toplumsal kalkınmaya katkıda bulunma hedefleri, siyasi ve ekonomik koşulların etkisi altında şekillenmektedir. Solà'nın bu alandaki liderliği, üniversite yönetimlerinin zorlu siyasi ve akademik koşullarda nasıl bir denge kurabileceğine dair değerli bir örnek teşkil etmektedir.
Geride Bıraktığı Miras ve Gelecek Nesillere Etkisi
Carles Solà'nın vefatı, Katalonya'nın yükseköğretim ve araştırma dünyası için büyük bir kayıp olsa da, geride bıraktığı miras gelecek nesillere ışık tutmaya devam edecektir. UAB'ın mevcut rektörü Javier Lafuente'nin de ifade ettiği gibi, Solà "bir öğretmen, bir ışık, bir pusula ve bir yol arkadaşıydı" ve üniversitenin tarihinde "niteliksel bir sıçrama yapmasını sağlayan en önemli rektör" olarak anılmaktadır. Onun vizyoner liderliği sayesinde UAB, sadece bir eğitim kurumu olmaktan öte, araştırma ve inovasyonun merkezi haline gelmiş, Katalonya'nın entelektüel ve toplumsal gelişimine paha biçilmez katkılar sunmuştur. Solà'nın öğrencilerin demokratik haklarını savunan ve üniversite özerkliğini koruyan duruşu, akademik özgürlüklerin ne denli değerli olduğunu hatırlatan güçlü bir sembol olarak kalacaktır.
Solà'nın mirası, sadece kurduğu kurumlar ve başlattığı projelerle sınırlı değildir; aynı zamanda savunduğu değerler ve siyasi duruşuyla da yaşamaya devam edecektir. Katalan dilinin ve kültürünün yükseköğretimdeki yerini sağlamlaştırma, bölgesel üniversiteler arası iş birliğini geliştirme ve üniversiteleri toplumsal değişimin itici gücü haline getirme çabaları, onun çok yönlü kişiliğinin ve derin entelektüel kapasitesinin bir göstergesidir. Carles Solà, hem bir bilim insanı hem de bir devlet adamı olarak, Katalonya'nın ve İspanya'nın yükseköğretim manzarasını şekillendiren, eleştirel düşünceyi ve demokratik değerleri savunan nadir şahsiyetlerden biri olarak tarihe geçmiştir.
