Uluslararası Kadınlar Günü vesilesiyle, Barselona merkezli Betevé haber portalı, Katalan kültüründe yer alan ve kadınlara karşı tarihsel bir nefreti yansıtan atasözleri ve deyimleri derledi. Bu derleme, 8 Mart Uluslararası Kadınlar Günü öncesinde, kültürel mirasımızdaki cinsiyetçi önyargıları anlamak ve farkındalık yaratmak amacıyla hazırlandı. Toplumsal hafızamızda yer eden bu ifadeler, kadınlara yönelik kalıplaşmış yargıların ve ayrımcılığın kökenlerini gözler önüne seriyor.
Termcat'a göre, "mizojini" (kadın düşmanlığı), "kadınlara ve kadınlık durumunu temsil eden her şeye karşı duyulan tiksinti" olarak tanımlanmaktadır. Katalan paremiyolojisinde (atasözleri bilimi) yer alan ve kadınlara yönelik nefret ve aşağılamayı barındıran bu tür ifadelerin gün yüzüne çıkarılması, dilin ve kültürün cinsiyet eşitliği üzerindeki etkisini tartışmaya açıyor. Bu tür atasözleri, nesiller boyu aktarılan ve toplumsal normları şekillendiren sözlü geleneğin bir parçası olarak, kadınların toplumdaki yerini ve algılanışını derinden etkilemiştir.
Kadınlara Yönelik Cinsiyetçi Atasözleri ve Deyimler
Katalan kültüründe karşımıza çıkan bazı cinsiyetçi atasözleri ve deyimler, kadınların toplumsal rollerini, güzellik standartlarını ve hatta fiziksel istismarı meşrulaştıran çarpık bakış açılarını ortaya koymaktadır. Bu ifadelerden bazıları şunlardır:
- "A la dona ben casada, el marit li basta." (İyi evlenmiş kadına kocası yeter.) Bu atasözü, kadının varoluşunu ve mutluluğunu sadece evlilik ve kocası üzerinden tanımlayarak, kadının bireysel kimliğini ve bağımsızlığını yok sayar. Kadının tek görevinin eşine hizmet etmek olduğu algısını pekiştirir.
- "A la dona lletja, els diners la fan bonica." (Çirkin kadını para güzelleştirir.) Bu ifade, kadın güzelliğini materyalist bir bakış açısıyla ele alır ve kadının değerini dış görünüşü ve ekonomik durumu üzerinden değerlendirir. Kadınların doğal güzelliklerinin veya içsel niteliklerinin önemsiz olduğunu ima eder.
- "Déu, deu-me una senyora, un cotxe per passejar-la i un bastó per a apallissar-la." (Tanrım, bana bir hanımefendi ver, onu gezdirmek için bir araba ve onu dövmek için bir sopa.) Bu şoke edici atasözü, kadınlara yönelik fiziksel şiddeti açıkça ifade eden ve normalleştiren korkunç bir örnektir. Kadınların birer mal gibi görüldüğünü ve erkeklerin fiziksel şiddet uygulama hakkına sahip olduğunu ima eder. Bu tür ifadeler, toplumsal cinsiyet temelli şiddetin kültürel köklerini gözler önüne serer.
- "Amb les dones i amb la mar, s'ha de saber navegar." (Kadınlarla ve denizle, nasıl yüzüleceğini bilmek gerekir.) Bu atasözü, kadınları kontrol edilmesi veya anlaşılması zor, tehlikeli ve öngörülemez varlıklar olarak gösterir. Kadınları, erkeklerin ustalıkla yönetmesi gereken birer "tehlike" veya "zorluk" olarak konumlandırır.
- "Cerca-la prima i neta, que de grassa i porca ja..." (Onu zayıf ve temiz ara, çünkü şişman ve pis zaten...) Bu atasözü, kadın bedenine yönelik belirli bir güzellik standardını dayatır ve bu standarda uymayan kadınları aşağılar. Kadınların fiziksel görünüşleri üzerinden yargılanmasını ve dışlanmasını teşvik eder.
Mizojininin Tarihsel ve Kültürel Bağlamı
Bu atasözleri, sadece Katalan kültürüne özgü olmayıp, dünyanın dört bir yanındaki pek çok toplumda benzer cinsiyetçi ifadelerle karşılaşmak mümkündür. Ataerkil yapıların hüküm sürdüğü toplumlarda, kadınların toplumsal statüsü genellikle erkeklerden daha düşük kabul edilmiş, bu da dil ve edebiyata yansımıştır. Orta Çağ'dan modern zamanlara kadar uzanan süreçte, kadınlar genellikle pasif, duygusal, akıldan yoksun veya tehlikeli varlıklar olarak tasvir edilmiştir. Bu tür kültürel kodlar, kadınların eğitim, iş ve siyasi hayattaki katılımını sınırlayan, onları ev içi rollerle sınırlayan ve hatta şiddeti meşrulaştıran toplumsal normların oluşmasına zemin hazırlamıştır.
Türkiye'de de benzer atasözleri ve deyimler mevcuttur. Örneğin, "Saçı uzun aklı kısa", "Kadının fendi erkeği yendi" (olumsuz bir çağrışımla), "Kızını dövmeyen dizini döver" gibi ifadeler, kadınlara yönelik kalıplaşmış yargıları ve cinsiyetçi bakış açılarını yansıtır. Bu durum, mizojininin evrensel bir sorun olduğunu ve farklı kültürlerde benzer tezahürlerle ortaya çıktığını göstermektedir. Dilin cinsiyetçi yapısının farkına varmak, toplumsal cinsiyet eşitliği mücadelesinin önemli bir parçasıdır.
Etki Analizi ve Geleceğe Yönelik Adımlar
Bu tür atasözlerinin ve deyimlerin günümüzde hala kullanılıyor olması veya geçmişte yaygın olarak kullanılmış olması, toplumsal bilinçaltında kadınlara yönelik önyargıların ne kadar derinlere kök saldığını göstermektedir. Dil, sadece bir iletişim aracı değil, aynı zamanda kültürel değerlerin ve inançların taşıyıcısıdır. Cinsiyetçi dil kullanımı, kadınların özgüvenini zedeleyebilir, ayrımcılığı normalleştirebilir ve toplumsal eşitsizliği pekiştirebilir. Bu nedenle, bu tür ifadelerin eleştirel bir gözle incelenmesi, sorgulanması ve nihayetinde terk edilmesi büyük önem taşımaktadır.
Uluslararası Kadınlar Günü gibi özel günler, bu tür kültürel mirasları eleştirel bir bakış açısıyla değerlendirmek ve toplumsal cinsiyet eşitliği konusunda farkındalık yaratmak için önemli bir fırsat sunmaktadır. Eğitim kurumlarından medyaya, ailelerden siyasi liderlere kadar toplumun her kesiminin, cinsiyetçi dilin ve kalıpların dönüştürülmesi için çaba göstermesi gerekmektedir. Kadınların sadece evlilik, güzellik veya annelik rolleriyle sınırlı değil, aynı zamanda bağımsız, güçlü, yetenekli ve eşit bireyler olarak algılandığı bir toplum inşa etmek, ancak bu tür kültürel önyargılarla yüzleşerek ve onları dönüştürerek mümkün olacaktır. Bu, sadece kadınlar için değil, daha adil ve eşitlikçi bir toplum için de elzemdir.
