Barselona'nın canlı kültür sahnesinin tanınmış isimlerinden, komedyen, iletişimci ve yazar Maria Rovira, sahne adı Oye Sherman ile tanınıyor. Betevé'nin 'Mirador Barcelona' programına konuk olan Rovira, Katalan başkentinin kentsel gelişimi ve mahalle kimliğinin korunması üzerine çarpıcı değerlendirmelerde bulundu. Rovira, Barselona'nın gelecekteki şehir modelini, doğup büyüdüğü Horta semtinin özgün ve dayanışmacı yapısında görmesi gerektiğini vurgularken, kentin hızla bir "mini New York"a veya "büyük bir alışveriş merkezine" dönüşme riskine dikkat çekti.
Maria Rovira'nın Barselona için önerdiği model, Horta'nın kendine özgü mahalle kimliğinden besleniyor. Rovira, her ne kadar herkes kendi mahallesini bir köy (pueblo) gibi görse de, Horta'nın bu tanıma gerçekten uyduğunu belirtiyor. Ona göre Horta'nın en büyük değeri, güçlü dernekleşme ağı ve kuşaklararası samimi ilişkiler. Bu, modern şehir yaşamında giderek azalan bir özellik olup, komşuluk bağlarının ve yerel topluluk ruhunun ne kadar değerli olduğunu gözler önüne seriyor. Horta, sakinlerinin birbirleriyle gerçekten etkileşim kurduğu, ortak etkinlikler düzenlediği ve mahalle kültürünü yaşattığı bir yer olarak öne çıkıyor.
Ancak Rovira, bu özel kimliğin kaybolma riskine karşı da uyarıyor. Gentrifikasyonun (soylulaşma) Barselona'yı bir "büyük alışveriş merkezine" dönüştürme eğiliminde olduğunu ve şehrin "mini New York" olma yolunda ilerlediğini ifade ediyor. Bu durum, özellikle şehir merkezindeki tarihi mahallelerde gözlemlenen, yerel esnafın ve sakinlerin yerini turistik işletmelere ve yüksek gelirli yeni sakinlere bırakmasıyla kendini gösteriyor. Barselona gibi popüler turistik destinasyonlarda, artan kira fiyatları ve yaşam maliyetleri, uzun süredir o mahallelerde yaşayan aileleri ve küçük işletmeleri yerinden ediyor, böylece mahallelerin özgün dokusu ve sosyal çeşitliliği zarar görüyor.
Rovira'nın El Born mahallesinde geçirdiği yedi yıl, bu dönüşümün ne kadar "travmatik" olabileceğini açıkça ortaya koyuyor. Geleneksel bakkalların, nalburların ve fırınların kapanarak yerlerini smoothie dükkanlarına, hediyelik eşya mağazalarına veya uluslararası zincir markalarına bırakması, mahallelerin sakinleri için değil, geçici turistler için tasarlanmaya başlandığının bir göstergesi. Bu durum, yerel halkın günlük ihtiyaçlarını karşılamakta zorlanmasına ve mahalle aidiyetinin zayıflamasına neden oluyor. Rovira'nın ifadesiyle, "ihtiyaç duyduğu şeyleri bulmak için giderek daha uzağa gitmek zorunda kalması", Barselona'nın turizm odaklı büyümesinin yerel halk üzerindeki olumsuz etkilerini özetliyor.
Barselona'da Kentsel Dönüşüm ve Turizmin Gölgesi
Barselona, son yıllarda aşırı turizm (overtourism) ve gentrifikasyonla mücadele eden Avrupa şehirlerinin başında geliyor. Şehir, yılda yaklaşık 32 milyon ziyaretçi ağırlayarak, Venedik ve Amsterdam gibi diğer popüler destinasyonlarla benzer sorunlar yaşıyor. Özellikle El Born, Gotik Mahalle (Barri Gòtic) ve Gràcia gibi merkezi ve tarihi semtler, turist akınının ve kısa dönem kiralık dairelerin (turistik apartmanlar) yarattığı baskı altında. 2023 verilerine göre Barselona'da kayıtlı 10.000'den fazla turistik daire bulunuyor ve bu durum, yerel halk için kira fiyatlarının fahiş seviyelere çıkmasına ve geleneksel mahalle yaşamının bozulmasına yol açıyor. Maria Rovira'nın "tatilcilerin geri dönüşüm kurallarını bilmemesi" eleştirisi, bu durumun çevresel ve sosyal etkilerine dair önemli bir noktaya değiniyor. Barselona Belediyesi (Ajuntament de Barcelona), bu sorunlara çözüm bulmak amacıyla son yıllarda turistik dairelerin sayısını sınırlama ve hatta tamamen kaldırma yönünde adımlar atmış, 2029 yılına kadar tüm turistik dairelerin lisanslarını iptal etme kararı almıştır. Bu kararın, Rovira'nın da belirttiği gibi, "daha fazla arz ve nefes alma alanı" yaratması bekleniyor.
Türkiye'deki büyük şehirler de benzer kentsel dönüşüm ve turizm baskılarıyla karşı karşıya kalmaktadır. Özellikle İstanbul'un tarihi yarımadası ve Boğaz çevresindeki semtler, artan turistik ilgi ve emlak yatırımları nedeniyle gentrifikasyon süreçlerinden geçmektedir. Cihangir, Galata, Balat gibi bölgeler, bir yandan uluslararası ilgi çekerken, diğer yandan eski sakinlerinin yerini yeni, daha varlıklı gruplara bırakmasıyla kimlik değişimi yaşamaktadır. Bu durum, Barselona'daki tartışmalarla paralel olarak, yerel esnafın ve mahalle kültürünün korunması konusunda benzer endişeleri gündeme getirmektedir. Kentlerin sadece ekonomik büyüme odaklı değil, aynı zamanda sosyal sürdürülebilirlik ve yerel halkın yaşam kalitesi gözetilerek planlanması gerektiği, hem İspanya hem de Türkiye için ortak bir çağrıdır.
Barselona: Bir Şehirden Daha Fazlası ve Gelecek Vizyonu
Tüm bu eleştirilere rağmen, Maria Rovira Barselona'ya olan sevgisini ve bağlılığını dile getiriyor. Şehri "bir alışveriş merkezi değil, bir şehir" olarak tanımlaması, onun için Barselona'nın hala yaşanabilir, dinamik ve kültürel açıdan zengin bir yer olduğu anlamına geliyor. Yurtdışında yaşama fikrini düşünmüş olsa da, eninde sonunda Barselona'ya döneceğine inanıyor. Ona göre Barselona, "çok canlı bir şehir ve yapılabilecek çok şey var." Pandemi dönemindeki karantina günlerinde, Barselona'nın alışılmış kalabalığından arınmış halini, özellikle de Rambla'nın "yeşil bir katedral" gibi sessiz ve kuş sesleriyle dolu görüntüsünü nostaljiyle anımsaması, şehrin doğal güzelliğinin ve huzur potansiyelinin altını çiziyor. Bu "serap" anı, pek çok Barselonalı için şehrin gelecekteki potansiyeline dair bir umut ışığı olmuştu; kalabalıklar olmadan da Barselona'nın kendine özgü cazibesini koruyabileceği fikri.
Rovira'nın sinestezi özelliğiyle Barselona'yı "yoğurt dökülüp temizlenmiş ama tam temizlenmemiş bir okul peçetesi"ne benzetmesi, şehrin karmaşık ve çok katmanlı yapısını metaforik bir şekilde ifade ediyor. Bu, Barselona'nın hem geçmişin izlerini taşıyan, hem de modernleşme ve turizm baskılarıyla mücadele eden, tam anlamıyla "kusursuz" olmayan ama yine de benzersizliğini koruyan bir yer olduğunu vurguluyor. Oye Sherman'ın bu çağrısı, Barselona'nın geleceğinin, mahallelerini, sakinlerini ve paylaşılan yaşamı merkeze alan bir yaklaşımla şekillenmesi gerektiği mesajını taşıyor. Şehrin, küresel bir cazibe merkezi olmaya devam ederken, aynı zamanda kendi özgün ruhunu ve yerel kimliğini korumayı başarması, sürdürülebilir bir kentsel yaşam için kritik öneme sahip. Bu bağlamda, Horta gibi mahallelerin sunduğu topluluk odaklı model, Barselona'nın geleceği için ilham verici bir yol haritası sunuyor.
