Uluslararası barış misyonları, eşi benzeri görülmemiş bir krizle karşı karşıya. Prestijli Stockholm Uluslararası Barış Araştırmaları Enstitüsü (SIPRI) tarafından yayımlanan son rapora göre, dünya genelinde konuşlandırılan uluslararası personel sayısı 78.633'e düşerek 2000 yılından bu yana en düşük seviyesine geriledi. Bu düşüş, 2016 yılından bu yana %49'luk bir azalmaya işaret ederken, çok taraflı barışın sürdürülebilirliğinin ciddi risk altında olduğunu gözler önüne seriyor. Uzmanlar, bu durumun küresel çatışmaların artması için "mükemmel bir fırtına" ortamı yaratabileceği konusunda uyarıyor.
Rapora göre, konuşlandırılan personel sayısındaki düşüş on yıl boyunca devam etse de, 2025 yılında Donald Trump'ın ABD'deki ikinci döneminin başlangıcıyla çakışması beklenen %17'lik düşüşle en keskin yıllık azalmanın kaydedileceği öngörülüyor. Bu durum, büyük güçlerin çok taraflı mekanizmalara olan desteğinin zayıflamasıyla ilgili endişeleri artırıyor. Geçtiğimiz yıl dünya genelinde 34 farklı ülkede toplam 58 operasyon aktif olarak yürütülürken, bu sayı bir önceki yıla göre üç operasyon daha azdı. Azalan personel ve operasyon sayısı, mevcut çatışmaların çözümünde ve yeni krizlerin önlenmesinde uluslararası toplumun kapasitesinin ciddi şekilde kısıtlandığını gösteriyor.
SIPRI'nin bulguları, özellikle Afrika ve Orta Doğu'da devam eden çatışmaların karmaşıklığı ve artan şiddet olayları karşısında barış misyonlarının karşılaştığı zorlukları vurguluyor. Misyonların finansman eksikliği, siyasi irade noksanlığı ve değişen çatışma dinamiklerine uyum sağlama güçlüğü gibi faktörler, bu düşüşte önemli rol oynuyor. Birleşmiş Milletler (BM) gibi kuruluşların barışı koruma operasyonları, genellikle siyasi istikrarsızlık, insani krizler ve terör tehditlerinin iç içe geçtiği bölgelerde faaliyet gösteriyor ve bu durum, barış güçlerinin görevlerini daha tehlikeli ve karmaşık hale getiriyor.
Barış Misyonlarının Tarihsel Arka Planı ve Güncel Zorluklar
Birleşmiş Milletler barış misyonları, İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra uluslararası barış ve güvenliği sağlamak amacıyla kurulmuş önemli bir mekanizmadır. Soğuk Savaş döneminde daha çok ateşkes gözlemciliği ve tampon bölge oluşturma görevleri üstlenen bu misyonlar, Soğuk Savaş sonrası dönemde daha karmaşık ve çok boyutlu görevler üstlenmeye başlamıştır. Ruanda ve Bosna gibi trajik olayların ardından, "barışı koruma"dan "barışı inşa etme"ye doğru bir evrim geçirerek, sadece askeri değil, aynı zamanda siyasi, insani ve kalkınma boyutlarını da içeren geniş yetkilerle donatılmıştır.
Ancak günümüz dünyasında çatışmaların doğası da değişmiştir. Geleneksel devletler arası savaşların yerini, genellikle devlet dışı aktörlerin, terör örgütlerinin ve etnik-dini grupların dahil olduğu iç çatışmalar almıştır. Bu yeni nesil çatışmalar, barış misyonlarının tarafsızlık ilkesini sürdürmesini zorlaştırmakta, sivillerin korunması ve insani yardım ulaştırılması gibi görevleri daha riskli hale getirmektedir. Ayrıca, iklim değişikliği, kaynak kıtlığı ve pandemi gibi küresel sorunlar da çatışma riskini artırarak barış misyonlarının yükünü daha da ağırlaştırmaktadır.
Barış misyonlarının karşılaştığı bir diğer önemli zorluk ise finansman ve siyasi destek sorunudur. Birçok üye devlet, özellikle de büyük güçler, misyonlara yeterli mali katkıda bulunmakta veya siyasi destek sağlamakta isteksiz davranabilmektedir. BM Güvenlik Konseyi'ndeki veto yetkileri, misyonların kurulmasını, yetkilerinin genişletilmesini veya sonlandırılmasını engelleyebilmekte, bu da barış güçlerinin etkinliğini azaltmaktadır. Personel eğitimi, ekipman eksikliği ve lojistik sorunlar da misyonların sahada karşılaştığı pratik engeller arasında yer almaktadır.
Türkiye, İspanya ve Küresel İstikrarsızlığın Etkileri
Küresel barış misyonlarındaki bu düşüş, Türkiye ve İspanya gibi uluslararası barış ve güvenliğe katkıda bulunan ülkeler için de önemli sonuçlar doğurmaktadır. İspanya, NATO, AB ve BM çatısı altında birçok barış gücü operasyonuna aktif olarak katılım sağlamış, özellikle Lübnan (UNIFIL) ve Mali (EUTM Mali) gibi bölgelerde önemli roller üstlenmiştir. Madrid ve Barselona gibi şehirler, uluslararası işbirliği ve barış araştırmaları için merkezler olarak öne çıkmaktadır. Barış misyonlarının zayıflaması, İspanya'nın küresel istikrara olan katkısını ve çok taraflı diplomasiye verdiği önemi olumsuz etkileyebilir.
Türkiye de tarihsel olarak BM, NATO ve diğer bölgesel kuruluşların barışı koruma ve istikrar operasyonlarına önemli katkılar sunmuştur. Afganistan, Bosna-Hersek, Kosova ve Somali gibi bölgelerde aktif rol alan Türk askerleri, barışın tesisi için fedakarca görev yapmıştır. Türkiye'nin stratejik konumu, Suriye, Irak ve Kafkaslar gibi çatışma bölgelerine yakınlığı göz önüne alındığında, küresel barış misyonlarının zayıflaması doğrudan Türkiye'nin güvenlik ortamını etkileyebilir. Bölgesel çatışmaların kontrolsüz büyümesi, Türkiye için insani krizler, mülteci akınları ve güvenlik tehditleri gibi ek yükler getirebilir. Bu nedenle Türkiye, barış diplomasisi ve arabuluculuk çabalarına da büyük önem vermektedir.
Uzmanlar, barış misyonlarındaki bu gerilemenin, küresel çapta insani krizlerin derinleşmesine, mülteci akınlarının artmasına ve bölgesel istikrarsızlığın yayılmasına yol açabileceği konusunda uyarıyor. Özellikle ABD'nin potansiyel dış politika değişiklikleri ve büyük güçler arasındaki jeopolitik rekabet, çok taraflı işbirliği ruhunu daha da aşındırabilir. Bu "mükemmel fırtına" senaryosunun önüne geçmek için uluslararası toplumun, barış misyonlarına yönelik siyasi iradesini ve finansal desteğini acilen güçlendirmesi gerekmektedir. Aksi takdirde, dünya genelinde çatışma ve şiddet sarmalının daha da derinleşmesi kaçınılmaz olabilir.
