Ukrayna'daki savaşın başlamasının ardından Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin'in rejimini uluslararası alanda izole etmek amacıyla kurulan Avrupa Siyasi Topluluğu (AST), son dönemde gündemine yeni bir tehdit ekledi. Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron'un öncülüğünde hayata geçirilen bu geniş platform, artık sadece Moskova'nın saldırgan politikalarına karşı değil, aynı zamanda ABD'nin eski başkanı ve potansiyel yeni adayı Donald Trump'ın Avrupa'ya yönelik tehditkâr söylemlerine karşı da ortak bir duruş sergileme arayışında. Avrupa'daki liderler, Trump'ın yeniden Beyaz Saray'a dönmesi halinde transatlantik ittifakın geleceğine dair derin endişeler taşıyor ve bu durum, kıtanın stratejik özerklik hedeflerini hızlandırıyor.
Avrupa Siyasi Topluluğu, Avrupa Birliği (AB) üyesi olmayan ülkeleri de kapsayan geniş bir iş birliği zemini sunuyor. Birleşik Krallık, Türkiye ve Batı Balkan ülkeleri gibi AB'ye coğrafi ve stratejik olarak yakın, ancak henüz tam üye olmayan devletleri bünyesinde barındırarak, kıtanın jeopolitik sorunlarına ortak çözümler üretmeyi hedefliyor. Rusya ve Belarus'un davet edilmediği bu platformun temel amacı, Avrupa'nın güvenlik ve istikrarını tehdit eden unsurlara karşı birleşik bir cephe oluşturmaktı. Ancak Donald Trump'ın "Önce Amerika" sloganıyla yeniden ABD başkanlık koltuğuna oturma ihtimali ve NATO üyelerine yönelik savunma harcamaları konusundaki sert eleştirileri, Avrupa'da yeni bir savunma ve dış politika paradigması arayışını tetikledi.
Trump'ın geçmiş dönemdeki politikaları, Paris İklim Anlaşması'ndan çekilmesi, İran nükleer anlaşmasını feshetmesi ve NATO'ya yönelik "modası geçmiş" eleştirileriyle transatlantik ilişkilerde ciddi gerilimlere yol açmıştı. Son dönemde yaptığı "Eğer savunma harcamalarınızı artırmazsanız, Rusya saldırırsa sizi korumam" şeklindeki açıklamaları ise Avrupa başkentlerinde şok etkisi yarattı. Bu tür tehditler, Avrupa'nın kendi savunma kapasitesini güçlendirmesi ve Washington'a olan bağımlılığını azaltması gerektiği yönündeki çağrıları daha da kuvvetlendirdi. Avrupa liderleri, kıtanın geleceğini sadece ABD'nin siyasi rüzgârlarına göre şekillendiremeyeceğinin farkına varmış durumda.
Fransa ve Almanya başta olmak üzere birçok Avrupa ülkesi, Trump'ın potansiyel dönüşüyle birlikte NATO'nun geleceğinin belirsizliğe sürüklenebileceği endişesini taşıyor. Bu durum, AB'nin ortak savunma ve güvenlik politikalarını (CSDP) güçlendirme çabalarını hızlandırıyor. Avrupa'nın kendi içinde daha entegre bir savunma sanayii kurması, ortak askeri tatbikatları artırması ve siber güvenlik gibi alanlarda iş birliğini derinleştirmesi, bu yeni stratejik özerklik arayışının temel taşlarını oluşturuyor. Amaç, hem Rusya'dan gelebilecek tehditlere karşı caydırıcılığı artırmak hem de ABD'nin politikalarındaki olası değişimlere karşı daha dirençli bir Avrupa inşa etmek.
Avrupa Siyasi Topluluğu'nun Doğuşu ve Jeopolitik Bağlam
Avrupa Siyasi Topluluğu, ilk olarak Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron tarafından 2022 yılının Mayıs ayında önerildi. Ukrayna Savaşı'nın başlamasıyla birlikte Avrupa'nın güvenlik mimarisinin köklü bir değişime uğradığı ve AB'nin mevcut genişleme sürecinin yavaş ilerlediği bir dönemde, kıtanın jeopolitik ihtiyaçlarına daha hızlı yanıt verebilecek bir platforma ihtiyaç duyulduğu fikriyle ortaya çıktı. Prag, Kişinev ve Granada'da düzenlenen zirvelerle somutlaşan AST, AB üyelerinin yanı sıra Birleşik Krallık, Türkiye, Norveç, İsviçre ve Batı Balkan ülkeleri gibi toplam 40'tan fazla ülkeyi bir araya getirerek, enerji, güvenlik, bağlantı ve halklar arası ilişkiler gibi konularda diyalog ve iş birliği imkânı sunuyor.
Bu platformun temel amacı, Rusya'nın Ukrayna'ya yönelik saldırganlığının ardından Avrupa'da yeni bir güvenlik ve iş birliği çerçevesi oluşturmaktı. Ancak transatlantik ilişkilerdeki kırılmalar, özellikle Donald Trump'ın ilk başkanlık döneminde ABD'nin tek taraflı politikalarıyla başlamıştı. Ticaret savaşları, iklim değişikliği ve İran nükleer anlaşması gibi konularda Avrupa ile ABD arasında derin görüş ayrılıkları yaşanmış, bu da Avrupa'da "stratejik özerklik" kavramının daha fazla tartışılmasına neden olmuştu. Trump'ın yeniden aday olması, bu tartışmaları tekrar ve daha güçlü bir şekilde alevlendirdi.
Rusya tehdidi ve Avrupa savunması, Ukrayna Savaşı ile birlikte kıtanın en öncelikli gündem maddelerinden biri haline geldi. AB ülkeleri savunma harcamalarını artırma ve ortak savunma kapasitelerini geliştirme taahhüdünde bulundu. Ancak bu çabaların büyük ölçüde ABD'nin NATO içindeki liderliğine ve askeri gücüne bağımlı olması, Trump'ın tehditleriyle birlikte Avrupa'yı kendi kendine yetebilen bir güç olma yolunda daha kararlı adımlar atmaya itiyor. Türkiye ise bu dinamik içinde hem NATO üyesi hem de AST'nin önemli bir bileşeni olarak kritik bir konumda bulunuyor. Ankara, hem Rusya hem de Batı ile ilişkilerde denge politikası güderken, Avrupa'nın stratejik özerklik arayışlarında önemli bir oyuncu olma potansiyeli taşıyor.
Stratejik Özerklik Arayışı ve Gelecek Senaryoları
Avrupa'nın bu yeni stratejik özerklik arayışı, gelecekteki jeopolitik dengeleri önemli ölçüde etkileyecek potansiyele sahip. Eğer Avrupa, savunma ve dış politikada ABD'den daha bağımsız hareket etme kapasitesini geliştirirse, bu durum NATO'nun rolünü ve yapısını da yeniden şekillendirebilir. NATO'nun temel misyonu devam etse de, Avrupa kanadının kendi içindeki koordinasyonu ve kapasitesi artacak, bu da ittifakın genel direncini güçlendirebilir veya ABD'nin liderliğine alternatif bir merkez oluşturabilir. Özellikle savunma sanayii ve teknoloji alanında Avrupa içi iş birliğinin derinleşmesi, kıtayı küresel güç dengesinde daha etkin bir aktör haline getirebilir.
Türkiye açısından bakıldığında, Avrupa'nın ABD'den bağımsızlaşma çabaları, Ankara'nın AB ile olan ilişkilerine yeni bir boyut kazandırabilir. Türkiye, Avrupa'nın güvenlik mimarisinde kilit bir coğrafi konuma sahip olması ve önemli bir askeri gücü temsil etmesi nedeniyle, bu yeni yapılanmada daha aktif bir rol üstlenebilir. Avrupa'nın stratejik özerklik hedefi, Türkiye'nin AB ile olan diyalogunu ve iş birliğini güvenlik, enerji ve bölgesel istikrar gibi alanlarda derinleştirme fırsatları sunabilir. Ancak bu süreçte, Avrupa içinde fikir ayrılıkları, savunma bütçeleri ve ABD ile ilişkileri tamamen koparmama dengesi gibi zorluklar da yaşanması muhtemeldir.
