İspanya'nın kuzeydoğusundaki özerk bölge Catalunya (Katalonya) Parlamentosu, ülkenin en işlek otoyollarından biri olan AP-7 için yeni bir ödeme sistemi getirilmesi yönünde önemli bir adım attı. Geçtiğimiz haftalarda, sol sosyalist eğilimli parti Comuns tarafından sunulan ve bölgenin önde gelen siyasi partileri ERC (Katalonya Cumhuriyetçi Solu), PSC (Katalonya Sosyalist Partisi), Junts (Katalonya İçin Birlik) ve CUP (Halk Birliği Adaylığı) tarafından desteklenen bir önerge kabul edildi. Bu önerge, AP-7 üzerinde günlük seyreden araçlar için bir vinyet (sticker-tabanlı) ödeme sisteminin uygulanmasını öngörüyor.
Bu karar, Eylül 2021'de AP-7 üzerindeki eski ücretli geçiş sisteminin kaldırılmasının ardından otoyolun adeta "çöküşün eşiğine" gelmesiyle ortaya çıkan yoğun trafik ve altyapı sorunlarına bir çözüm arayışının parçası. Katalonya'nın ulaşım omurgası olarak kabul edilen AP-7, ücretlerin kaldırılmasının ardından artan araç trafiğiyle başa çıkmakta zorlanıyor, bu da ciddi sıkışıklıklara, kaza oranlarında artışa ve çevresel etkilere yol açıyor. Yeni vinyet sistemi, hem trafik yoğunluğunu azaltmayı hem de otoyolun bakım ve işletme maliyetlerini karşılamayı hedefliyor.
Vinyet sistemi, belirli bir süre (örneğin yıllık, aylık veya haftalık) için sabit bir ücret ödeyerek otoyolları kullanma hakkı veren bir modeldir. Bu model, özellikle İsviçre, Avusturya, Slovenya ve Macaristan gibi birçok Avrupa ülkesinde başarıyla uygulanmaktadır. Katalonya'da önerilen sistemin de benzer bir yapıya sahip olması bekleniyor; böylece sürücüler otoyola her girdiklerinde ayrı ayrı ücret ödemek yerine, araçlarına yapıştıracakları bir etiketle belirli bir dönem boyunca serbestçe seyahat edebilecekler. Bu sistemin, hem idari yükü azaltması hem de trafik akışını hızlandırması bekleniyor.
AP-7 otoyolu, İspanya'nın Akdeniz kıyısı boyunca uzanan ve Fransa sınırından Valensiya'ya kadar ulaşan stratejik bir koridor. Özellikle Katalonya içinde Barselona ve Tarragona gibi büyük şehirleri birbirine bağlaması ve uluslararası ticaretteki rolü nedeniyle hayati öneme sahip. 2021'de ücretlerin kaldırılmasıyla birlikte, bu otoyolun kullanımı %40'lara varan oranlarda artış gösterdi. Bu durum, özellikle pik saatlerde otoyolda uzun kuyruklar oluşmasına, ortalama seyahat hızlarının düşmesine ve trafik güvenliğinin olumsuz etkilenmesine neden oldu. Uzmanlar, bu yoğunluğun sadece ekonomik kayıplara yol açmakla kalmayıp, aynı zamanda hava kirliliği ve gürültü gibi çevresel sorunları da tetiklediğini belirtiyor.
Ancak vinyet sistemi önerisi, potansiyel faydalarının yanı sıra bazı eleştirileri de beraberinde getiriyor. Özellikle otoyolu nadiren kullananlar veya daha kısa mesafeler için kullananlar, yıllık sabit bir ücret ödemek zorunda kalmaktan rahatsızlık duyabilirler. Ayrıca, sistemin uygulanması için başlangıçta yüksek bir yatırım maliyeti gerekebilir ve bu maliyetin nasıl karşılanacağı da önemli bir tartışma konusu. Sosyal eşitsizlikler ve düşük gelirli sürücüler üzerindeki potansiyel yük de göz ardı edilmemesi gereken faktörler arasında yer alıyor. Bu nedenle, sistemin adil ve kapsayıcı bir şekilde tasarlanması büyük önem taşıyor.
Katalonya'da Otoyol Ücretlerinin Tarihçesi ve Tartışmalar
İspanya'da otoyol ücretlendirmesi, uzun yıllara dayanan karmaşık bir geçmişe sahiptir. Franco döneminden itibaren başlayan ve özellikle 1960'lı yıllarda hız kazanan otoyol inşaatları, büyük ölçüde özel şirketlere verilen imtiyazlarla, yani "yap-işlet-devret" modeliyle gerçekleştirilmiştir. Bu durum, İspanya'nın bazı bölgelerinde, özellikle de Katalonya'da, diğer bölgelere kıyasla çok daha fazla ücretli otoyol ağı oluşmasına neden olmuştur. Katalonya, İspanya'daki ücretli otoyolların yaklaşık %25'ine ev sahipliği yapmasına rağmen, ülke yüzölçümünün sadece %6'sını kaplamaktadır. Bu durum, bölge halkı arasında uzun yıllar boyunca "çifte vergilendirme" ve "bölgesel eşitsizlik" tartışmalarına yol açmıştır.
Yıllar süren kamuoyu baskısı ve siyasi vaatlerin ardından, İspanya merkezi hükümeti, 2021 yılında AP-7 dahil olmak üzere birçok otoyoldaki ücretli geçiş sözleşmelerini sona erdirme kararı aldı. Bu karar, Avrupa Birliği'nin "kirleten öder" prensibi çerçevesinde sürdürülebilir ulaşım politikalarına geçiş ve kamuoyu taleplerini karşılama amacı taşıyordu. Ücretlerin kaldırılması, başlangıçta büyük bir memnuniyetle karşılanmış olsa da, kısa sürede otoyollardaki trafik yükünü dramatik bir şekilde artırarak beklenmedik sorunları beraberinde getirdi. Bakım maliyetlerinin doğrudan devlete kalması ve trafik sıkışıklığının yarattığı ekonomik kayıplar, yeni finansman modellerini ve trafik yönetimi stratejilerini zorunlu hale getirdi.
AP-7 örneği, İspanya'daki otoyol altyapısının sürdürülebilirliği ve finansmanı konusunda merkezi hükümet ile özerk yönetimler arasındaki sürekli gerilimi de yansıtmaktadır. Katalonya hükümeti, otoyolun yönetimi ve bakımı için yeterli finansmanı sağlayamadığını ve bu yükün tamamının bölge bütçesine kalmasının haksız olduğunu savunuyor. Bu bağlamda, vinyet sistemi önerisi, hem kendi finansmanını sağlamak hem de trafik yönetimi konusunda daha fazla özerklik kazanmak için bir araç olarak görülüyor. AB'nin de sürdürülebilir ulaşım ve altyapı finansmanı konusunda üye devletleri daha adil ve verimli sistemlere yönlendirmesi, bu tür tartışmaları daha da alevlendiriyor.
Vinyet Sistemi: Sürdürülebilir Bir Çözüm mü, Yeni Bir Tartışma Konusu mu?
Katalonya Parlamentosu'nun vinyet sistemi önerisi, AP-7 otoyolundaki mevcut sorunlara potansiyel bir çözüm sunarken, aynı zamanda yeni tartışmaları da beraberinde getirecek gibi görünüyor. Sistemin başarılı bir şekilde uygulanabilmesi için sadece siyasi uzlaşma değil, aynı zamanda merkezi hükümetin desteği ve yasal düzenlemelerin yapılması da gerekiyor. İspanya genelinde otoyol ücretlendirmesi konusunda henüz net bir ulusal politika olmaması, Katalonya'nın bu hamlesini daha da karmaşık hale getiriyor. Eğer vinyet sistemi hayata geçirilirse, bunun sadece Katalonya değil, tüm İspanya için bir emsal teşkil etme potansiyeli bulunuyor.
Türkiye'de de benzer şekilde OGS (Otomatik Geçiş Sistemi) ve HGS (Hızlı Geçiş Sistemi) gibi elektronik ücret toplama sistemleri yıllardır kullanılmakta ve özellikle yap-işlet-devret modeliyle inşa edilen otoyolların finansmanında önemli bir rol oynamaktadır. Ancak Türkiye'de de zaman zaman ücret politikaları, trafik yoğunluğu ve altyapı yatırımlarının geri dönüşü konularında benzer tartışmalar yaşanmaktadır. Katalonya'nın vinyet denemesi, farklı bir modelin uygulanabilirliğini ve etkilerini gözlemlemek adına Türkiye gibi ülkeler için de değerli bir örnek teşkil edebilir.
Uzmanlar, trafik sıkışıklığı ve otoyol finansmanı gibi sorunların tek başına bir ücretlendirme sistemiyle çözülemeyeceğini vurgulamaktadır. Uzun vadede sürdürülebilir bir ulaşım politikası için, toplu taşıma ağlarının geliştirilmesi, alternatif güzergahların iyileştirilmesi, akıllı trafik yönetim sistemlerinin entegrasyonu ve çevre dostu ulaşım seçeneklerinin teşvik edilmesi gibi bütüncül bir yaklaşıma ihtiyaç vardır. Vinyet sistemi, bu büyük resmin sadece bir parçası olabilir; ancak doğru bir şekilde uygulandığında, AP-7 gibi kritik bir altyapının nefes almasına ve Katalonya'nın ulaşım sorunlarına daha kalıcı çözümler bulunmasına katkı sağlayabilir.
